De geschiedenis van de ouderenzorg in Ede begint veel eerder dan de bouw van bekende verzorgingshuizen als Bethanië, het Maanderzand, Sint Barbara en De Klinkenberg. Tot ver in de twintigste eeuw bestond er nauwelijks georganiseerde ouderenzorg zoals wij die tegenwoordig kennen. Vóór 1930 waren ouderen in Ede vooral aangewezen op hun familie, de kerkelijke diaconie, particuliere liefdadigheid en, als laatste mogelijkheid, het Burgerlijk Armbestuur. Ouderdom werd in die tijd niet zozeer als een afzonderlijke zorgvraag gezien, maar vooral als een mogelijk gevolg van armoede, ziekte en het wegvallen van inkomsten. In De Zandloper, het tijdschrift van de Vereniging Oud Ede, zijn interessante artikelen te vinden over deze vroege geschiedenis. Vooral de artikelen over armenzorg maken duidelijk hoe de ondersteuning van oudere inwoners destijds was georganiseerd.

Oud worden in het negentiende-eeuwse Ede

In het negentiende-eeuwse Ede leefde een groot deel van de bevolking van landbouw, ambachten en kleine handel. Er bestond geen algemene ouderdomsvoorziening. Wie door ouderdom niet meer kon werken, verloor vaak zijn belangrijkste inkomstenbron. Veel ouderen bleven daarom zo lang mogelijk werken. Boeren hielpen op het erf, oudere vrouwen verrichtten huishoudelijk werk en ambachtslieden bleven kleine werkzaamheden uitvoeren zolang hun gezondheid dat toeliet.

Wanneer zelfstandig wonen niet meer mogelijk was, trokken ouderen dikwijls bij hun kinderen of andere familieleden in. Inwonende grootouders waren daardoor een vertrouwd verschijnsel. Voor ouderen zonder familie of voldoende financiële middelen kon de situatie bijzonder moeilijk worden. Zij waren afhankelijk van liefdadigheid en armenzorg.

De kerkelijke diaconieën

De hervormde diaconie speelde in Ede van oudsher een belangrijke rol bij de ondersteuning van behoeftige inwoners. De diakenen zamelden geld in tijdens kerkdiensten en beheerden bezittingen waarvan de opbrengsten werden gebruikt voor armenzorg. De hulp werd vaak niet in geld verstrekt, maar in goederen. Ouderen konden bijvoorbeeld turf krijgen om hun woning te verwarmen, rogge of brood als voedselvoorziening en soms kleding of andere noodzakelijke goederen. Ook mensen die niet tot de eigen kerkelijke gemeente behoorden, konden in bepaalde omstandigheden worden geholpen. In De Zandloper van 2000, nummer 4, wordt beschreven hoe zowel katholieke als protestantse instellingen in Ede armen ondersteunden. De protestantse diaconieën verstrekten onder meer turf, rogge en kleding.

Het Burgerlijk Armenbestuur

Naast de kerkelijke armenzorg bestond er gemeentelijke ondersteuning. Vanaf de Armenwet van 1854 had de overheid een beperkte rol. In Ede was daarvoor het Burgerlijk Armbestuur verantwoordelijk, dat tot 1943 bleef bestaan. De ondersteuning was terughoudend. Eerst werd onderzocht of familieleden, kerken of andere instellingen konden helpen. Pas daarna kwam gemeentelijke ondersteuning in beeld. Het Armbestuur werkte met armverzorgers die de omstandigheden van behoeftige gezinnen onderzochten. Daarbij werd gekeken naar inkomen, bezit, gezinssamenstelling en de mogelijkheden om zelf in het levensonderhoud te voorzien. Voor oudere inwoners zonder inkomen was deze ondersteuning soms de enige mogelijkheid om zelfstandig te blijven wonen. 

Een opvallend gegeven staat in De Zandloper van 2016, nummer 1. Daarin wordt een onderzoek van wethouder Van Voorthuizen uit 1926 besproken. De gemeente Ede gaf toen slechts ƒ 2,55 per inwoner uit aan armenzorg, tegenover gemiddeld ongeveer ƒ 15 per inwoner in zeventien andere onderzochte gemeenten. Dat laat zien hoe terughoudend de gemeentelijke ondersteuning destijds was.

De eerste ouderdomsvoorzieningen rond 1900

Rond 1900 begon de overheid zich geleidelijk meer met de financiële positie van ouderen bezig te houden. Een belangrijke stap was de Invaliditeitswet van 1913, die vanaf 1919 voor bepaalde groepen werknemers een ouderdomsrente mogelijk maakte. Het ging echter niet om een algemene pensioenvoorziening. Veel ouderen, waaronder voormalige landarbeiders en mensen zonder voldoende verzekeringsrechten, bleven afhankelijk van familie en armenzorg. De Algemene Ouderdomswet (AOW) zou pas in 1957 worden ingevoerd. In Ede waren er rond 1900 nog geen specifieke voorzieningen voor ouderen.

Liefdadigheid in Ede tot 1945

Een mooi voorbeeld van plaatselijke liefdadigheid is de nalatenschap van een katholieke pastoor, die in De Zandloper van 2000 wordt beschreven. Uit zijn legaat werd vanaf 1924 jaarlijks op 3 november voedsel uitgedeeld aan arme inwoners van Ede. Zij ontvingen onder andere spek, bruine bonen en brood. De hulp was niet beperkt tot katholieken: ook armen van andere gezindten kwamen ervoor in aanmerking. Dit was geen specifieke ouderenzorg, maar oudere inwoners zonder voldoende inkomsten konden wel tot de ontvangers behoren.

De grote verandering kwam pas na de Tweede Wereldoorlog. Toen ontstonden in Ede de verzorgingshuizen die later zo'n belangrijke plaats zouden innemen. In 1948 werd het hervormde rusthuis Elim gevestigd in een bestaand pand aan de toenmalige Grotestraat 47, later Notaris Fischerstraat 14. In 1956 verhuisde deze instelling naar het nieuw gebouwde Bethanië aan de Stationsweg.

Daarna ontwikkelde Ede zich tot een plaats met verschillende confessionele en algemene verzorgingshuizen. Bethanië, het Maanderzand en Sint Barbara vertegenwoordigden verschillende kerkelijke achtergronden. In de jaren zestig ontstond daarnaast behoefte aan een algemeen, niet-kerkelijk bejaardentehuis. Dit wordt uitgebreid beschreven in De Zandloper van 2021, nummer 2.