Herstellingsoord voor onderwijzers | Lunteren


Het Herstellingsoord voor Nederlandsche Onderwijzers aan de Boslaan 68 in Lunteren werd in 1900 geopend. Het was een van de eerste instellingen in Nederland die zich specifiek richtten op het herstel van zieke en overspannen onderwijzers. Het gebouw stond bekend als het Sanatorium en werd later aangeduid als Mens en Samenleving. Tegenwoordig maakt het voormalige herstellingsoord deel uit van het wooncomplex Landgoed Van Schothorst.


1905 | Bron: Gemeentearchief Ede

1910 | eetzaal | Bron: Gemeentearchief Ede


In 1898 besloot de Bond van Nederlandsche Onderwijzers een eigen herstellingsoord te stichten. Het onderwijs was lichamelijk en geestelijk veeleisend, terwijl er nauwelijks gespecialiseerde voorzieningen bestonden waar onderwijzers gedurende langere tijd konden herstellen. Aanvankelijk werd gedacht aan Voorthuizen, maar uiteindelijk viel de keuze op Lunteren. De hoge ligging, de gezonde boslucht, de rustige omgeving en de aanwezigheid van een spoorwegstation maakten het dorp bijzonder geschikt. Notaris Johannes van den Ham speelde een belangrijke rol bij de totstandkoming. Hij schonk een gedeelte van het Luntersche Buurtbosch. Ook de familie Van Schothorst en de familie Dinger droegen grond bij. De erven Van Schothorst schonken alleen al 1,87 hectare. Op 30 juni 1900 werd het herstellingsoord officieel geopend. Het oorspronkelijke gebouw was een langgerekt, imposant pand met ongeveer 35 patiëntenkamers.

Het herstellingsoord was bedoeld voor onderwijzers en onderwijzeressen die kampten met lichamelijke ziekten, zenuwklachten of overbelasting door hun werk. Het verblijf kende een vast dagritme met veel rust, gezonde voeding en buitenlucht. De patiënten wandelden door het bos, lazen, schreven, voerden gesprekken en deden aan lichte sport. In de tuin stonden speciale lighallen, waarin patiënten beschut tegen regen en wind langdurig in de buitenlucht konden verblijven. De Lunterse huisarts W.C. Kimmijser was vanaf de opening tot 1931 aan het herstellingsoord verbonden. Hij was zeer betrokken bij de ontwikkeling ervan. Later werd zijn betekenis herdacht met een plaquette bij een waterbassin in de tuin. In 1911 werden 133 patiënten opgenomen, onder wie 37 mannen en 96 vrouwen. Samen verbleven zij er 11.371 verpleegdagen. De jaarverslagen vermeldden ook hoeveel patiënten zenuwklachten hadden die met hun onderwijsarbeid samenhingen.

Op 29 februari 1932 brak een grote brand uit. Ondanks de inzet van de brandweerkorpsen van Lunteren, Ede en Barneveld brandde het oorspronkelijke hoofdgebouw volledig af. Slechts één patiënt raakte gewond. De Bond besloot vrijwel onmiddellijk tot herbouw. Architect Jan Grijpma uit Oosterbeek ontwierp een nieuw hoofdgebouw, waarbij A.A. van der Vooren uit Utrecht de tekeningen verzorgde. Het nieuwe gebouw werd in 1933 heropend. De architectuur vertoonde invloeden van het Nieuwe Bouwen, met een functionele indeling en veel aandacht voor licht en lucht. De tuin werd opnieuw ingericht naar ontwerp van tuinarchitect Wim Sluiter, in samenwerking met J.P. Fokker.

Na de oorlog werd het complex verschillende keren uitgebreid. In 1973 kwam een einde aan de oorspronkelijke functie als zelfstandig herstellingsoord voor onderwijzers. De instelling ging verder onder de naam Stichting Mens en Samenleving. Later werd het gebouw onder andere gebruikt door De Gelderse Roos en Pro Persona, instellingen voor geestelijke gezondheidszorg. Vanaf 2012 werd gewerkt aan een nieuwe bestemming. In 2015 werd de transformatie tot luxe wooncomplex voltooid. Het hoofdgebouw werd verdeeld in twaalf appartementen, terwijl de voormalige Hempeniusvleugel een zelfstandige woning werd. Het geheel kreeg de naam Landgoed Van Schothorst, als herinnering aan de familie die grond voor het oorspronkelijke herstellingsoord beschikbaar stelde.

1933 | nieuwbouw na de brand | Bron: Gemeentearchief Ede

1935 | conversatiezaal | Bron: Gemeentearchief Ede