In dit onderdeel aandacht voor de uitgestrekte en prachtige bosgebieden rond Ede. De bossen hebben diverse eigenaren. Rond 1950 hebben verschillende landgoedereigenaren hun bezittingen verkocht. Ede verwierf de landgoederen De Ginkel, De Hindekamp en Roekel. Van landgoed Kernhem kon in 1964 het Edese Bos en in 1967 het Kernhemse bos worden gekocht.  Alle foto's: (c) Allard Bijlsma.

Hoekelumse Bos | Gelders Landschap

De geschiedenis van het bos gaat veel verder terug dan die van kasteel Hoekelum. Het gebied lag aan de westzijde van het grote Moftbos, een uitgestrekt bosgebied tussen ongeveer Ede en Wageningen. Dit bos wordt al in 996 genoemd als bezit van het klooster Elten. Hoekelum ligt daarbij op de westelijke flank van de stuwwal Wageningen-Lunteren. Dat middeleeuwse bos bleef echter niet intact. Door houtkap, beweiding, het verzamelen van strooisel en het gebruik van grond voor landbouw verdween een groot gedeelte. Volgens Geldersch Landschap bestond Hoekelum in de 17e eeuw voor een belangrijk deel uit bouwland, weiland, hakhout en heide. Het beeld van één groot gesloten bos zoals tegenwoordig bestond toen dus niet. Dwars door het huidige gebied loopt bovendien een oude wildwal. Die maakte deel uit van de historische wildwal Wageningen-Lunteren en vormde de oostelijke grens van het landgoed. Zulke wallen moesten onder andere voorkomen dat wild vanuit de Veluwse bossen en heidevelden op de landbouwgronden terechtkwam.

Het landgoed zelf is minstens sinds de 14e eeuw bekend. Kasteel Hoekelum wordt in bronnen rond 1350 genoemd. In 1396 werd Hoekelum door de hertog van Gelre in leen gegeven aan de jagermeester van de Veluwe. De band tussen Hoekelum, bosbeheer en jacht is dus zeer oud. Een kaart uit 1678 laat volgens het Rijksmonumentenregister nog een vrij eenvoudige landgoedstructuur zien. Vanaf de 18e eeuw veranderde dat. Rond het huis werden lanen, zichtassen, hakhoutpercelen en parkachtige elementen aangelegd. Een zichtas die tegenwoordig nog in het bos herkenbaar is, kwam volgens de Cultuurhistorische Waardenkaart van Ede al in de 18e eeuw in de structuur voor.

Juist in de 18e eeuw begon het huidige Hoekelumse Bos duidelijker vorm te krijgen. Historisch onderzoek naar de Edese bossen beschrijft dat bij het middeleeuwse kasteel in de 18e en 19e eeuw een landgoedbos van ongeveer 200 hectare ontstond. Ook het park rond het kasteel veranderde. Vermoedelijk aan het einde van de 18e eeuw, toen Gerrit Willem van Balveren eigenaar was, ontstond een vroege landschappelijke aanleg. Het reliëf van de stuwwal werd daarbij bewust gebruikt. Waterlopen, hoogteverschillen, kronkelende paden en parkbos moesten een natuurlijk en enigszins romantisch landschap suggereren. In het noordelijke parkbos zijn daar nog sporen van te herkennen. Dat betekent dat we onderscheid moeten maken tussen het Hoekelumse Bos als productiebos/landgoedbos en het veel verfijnder aangelegde parkbos direct rond het kasteel. Ze gingen geleidelijk in elkaar over.

Een belangrijke periode begon in 1819, toen Hoekelum in handen kwam van Otto baron van Wassenaer. Hij was een van de belangrijkste personen bij de ontwikkeling van het bos. Onder hem werden heidevelden en andere weinig productieve gronden op het landgoed ontgonnen en met bos beplant. Dat past in een veel bredere ontwikkeling op de Veluwe. In de 19e eeuw gingen grootgrondbezitters steeds meer heidegrond bebossen. Bos leverde hout op en maakte gronden die agrarisch weinig opleverden economisch bruikbaar. Bij de invoering van het kadaster rond 1832 was Otto van Wassenaer zelfs de grootste grondbezitter van Bennekom. Zijn bezit werd gedurende de 19e eeuw nog verder uitgebreid. Zo ontstond geleidelijk het landschap dat we nu met Hoekelum associëren: bospercelen afgewisseld met landbouwgrond, rechte lanen, oude eikenhakhoutpercelen en parkbos. In het huidige bos zijn nog duidelijke sporen van het vroegere bosbeheer zichtbaar. Vooral kenmerkend zijn de beukenlanen en het oude eikenhakhout. Rond 1900 veranderde Hoekelum opnieuw. De formele landgoedstructuur werd verder aangepast aan de landschappelijke smaak. Er kwamen gebogen paden, boomgroepen, vijvers, waterlopen, bruggetjes en een theekoepel.

Een belangrijk omslagpunt was 1988. Het resterende landgoed werd toen verkocht aan Geldersch Landschap & Kasteelen. Daarmee verschoof het accent steeds meer van particulier landgoedbeheer naar behoud van natuur, landschap en cultuurhistorie.