Boerderij De Harn aan het Harnsedijkje 2/2a ligt niet in de huidige bebouwde kom van Ede, maar in het oude agrarische gebied De Kraats/Nergena bij Bennekom, in de gemeente Ede. Het is een van de historisch interessantste boerderijen in dit gebied. De geschiedenis gaat aantoonbaar terug tot de 14e eeuw en het gebouw bevat resten uit de 16e en 17e eeuw. De Harn is tegenwoordig een rijksmonument, monumentnummer 14453.

Foto's: 2020 | Allard Bijlsma

De geschiedenis van De Harn begint veel eerder dan het huidige boerderijgebouw. Volgens onderzoek van Oud-Bennekom wordt het leengoed De Harn al in 1386 vermeld. Dat betekent dat hier in de late middeleeuwen al een belangrijk agrarisch goed lag. Het woord Harn is bovendien een oude landschappelijke naam. Oud-Bennekom verklaart Harn – Hern – Horn – Hoek als een vooruitstekende landpunt. Dat past opvallend goed bij de ligging. De hogere grond van Harn stak als het ware uit in het veel nattere en vroeger deels venige gebied van de Gelderse Vallei. Daarmee is de naam waarschijnlijk dus geen familienaam die later aan de boerderij is gegeven. Het lijkt juist andersom: mensen die bij of op De Harn woonden konden later de familienaam Van Harn aannemen. In negentiende-eeuwse Bennekomse bronnen komt Van Harn inderdaad als familienaam voor. De Harn was niet zomaar een gewone boerenplaats. Het was een leengoed. Dat betekent dat het formeel eigendom was van een landsheer en dat het gebruiks- en bezitsrecht als leen aan een leenman werd gegeven. In de 16e eeuw hadden leden van het adellijke geslacht Van Arnhem De Harn in leen van de Gelderse Rekenkamer. De naam Harn had vroeger een ruimere betekenis dan alleen de boerderij. Er was ook sprake van een buurtschap Harn. Rond deze buurtschap lag een wildwal. Een deel daarvan was volgens onderzoek van Oud-Bennekom langs het Harnsedijkje nog herkenbaar. Zo'n wal moest voorkomen dat wild vanuit de woeste gronden en bossen op de akkers terechtkwam. De wal werd daarom met dicht kreupelhout beplant en onderhouden. De Harn hoort in hetzelfde rijtje bijzondere oude boerderijen in de omgeving van Bennekom als bijvoorbeeld Boekelo en De Raven.

Een publicatie uit 1959 vermeldt dat deze drie oude gebouwen al vanaf 1949 voor het nageslacht werden veiliggesteld. Voor de geschiedenis van De Kraats is De Harn dus bijzonder belangrijk. De boerderij laat verschillende historische lagen tegelijk zien: een middeleeuws leengoed, een laatmiddeleeuws/16e-eeuws adellijk bezit, een stenen kamer uit de 16e eeuw, een boerenhuis dat voor een belangrijk deel uit de 17e eeuw stamt en een agrarisch bedrijf dat daarna eeuwenlang is blijven functioneren.

De Harn in vroeger dagen