Jaartallenlijst - tot 1900 | geschiedenis van Ede

Op deze pagina vind je een chronologische lijst van jaartallen die voor Ede belangrijk zijn geweest. Wil je meer weten over een onderwerp, typ dat dan in het zoekvak (vergrootglasicoontje) en klik door naar de juiste pagina. Let op: diverse oudere jaartallen zijn geschat of ongeveer in die tijd. Ontbrekende of incorrecte jaartallen graag melden via dit [ formulier ]. (c) Jaartallenoverzicht | Atlas van Ede | Allard Bijlsma.

1795-1899

Jaar Gebeurtenis
1899 Een nieuw gemeentehuis wordt gebouwd aan de Grotestraat (thans: Notaris Fischerstraat)
1897 Oprichting VVV: Vereniging voor Vreemdelingenverkeer.
1896-1905 Jhr. F. S. Op ten Noort is burgemeester van Ede.
1894 Huwelijk Murk Balt met Adele Louise Elisabeth John in Den Haag.
1890 In het dorp Ede wonen 4960 mensen.
1890 De boterfabriek van de heer Knuttel wordt geopend.
1888 Oprichting Vereniging tot Stichting en Instandhouding van Scholen met de Bijbel. Oprichters waren de heren Tulp, Cavaljé, van Reenen, Bussink en Domselaar.
1888 De Achterdorpseweg wordt omgedoopt in Telefoonweg.
1888 Dhr. Tulp plant een Sequioa (boom) op het Tulp-terrein, nu te vinden achter de brandweerkazerne.
1887 De buurt verkoopt grond op de Stompekamp aan de heer Knuttel, voor de bouw van een boterfabriek.
1886 Vestiging van een kostschool in Villa Sterrenberg.
1886 Scheuring binnen de kerk: doleantie. Er kwam een nieuwe kerkgemeenschap, financieel gesteund door de heer Cavaljé. Dit werd de gereformeerde kerk. Hun eerste kerkgebouw stond aan de Molenstraat.
1886 Bouw van Villa Chasselay op de Paasberg.
1885 Opening van Hotel Van Laar (Witte Hinde) bij het station.
1882 Vanaf 1882 kwam een groep die zich niet meer thuis voelde in de Hervormde Kerk bijeen in het koetshuis van Cavaljé aan de Molenstraat. Later scheurden zij zich af van de hervormde kerk.
1882-1916 Jan Willem Bitter is rentmeester van landgoed Kernhem. Bekend van zijn uitstekende bosadministratie.
1882 Opening van de tramlijn Ede-Wageningen.
1879 De buurt verkoopt grond aan de gemeente, voor de aanleg van een nieuwe begraafplaats op de Stompekamp.
1878 Opening van een nieuw station Ede-Wageningen. Einde van 'de keet'.
1877 Er stoppen nog steeds maar 4 treinen in elke richting, per dag.
1877 Kernhem in handen van Willem Carel Philip Otto Graaf Bentick-van Waldeck Limpury.
1877 Bouw van het kerkorgel van de Oude Kerk, voor hervormde kerk in Niedorp; in 1967 verplaatst naar Ede.
1873 Ds. Kalshoven nieuwe dominee van de Oude Kerk.
1872 Maria Corneliavan Heeckeren van Kell van Wassenaer huwt in (Kernhem).
1872 Oprichting Spaar- en Hulpbank.
1869 Bouw van Villa Pacifica aan de (toenmalige) Bergstraat. Hier woonde onder meer de schrijver Arthur van Schendel.
1866 De tweede Concordiamolen (huidige stellingmolen) in gebruik genomen.
1866 Ds. Krayenbelt nieuwe dominee van de Oude Kerk.
1865 Keetmolen brandt af en wordt herbouwd.
rond 1865 Laatste persoon wordt begraven op het 'Jodenkernhof' aan het Maandereind.
1864 Het eerste gemeentehuis wordt in gebruik genomen, aan de Grotestraat, thans Notaris Fischerstraat. Hier werd later de Spaarbank gebouwd.
1864 Oprichting protestansche Bewaarschool.
1864 Ds. Simons nieuwe dominee van de Oude Kerk.
1863 Het muurtje rond het kerkplein wordt afgebroken.
1863 School aan het Maandereind wordt gebouwd.
1860-1896 Jhr. A. W. van Borssele burgemeester van Ede.
1860 Telegraafverbinding langs Station Rhijnspoor komt tot stand.
1860 Oplevering van de Keetmolen. Genoemd naar station 'de keet'.
1860 Oplevering van Villa Sterrenberg.
1859 Murk Balt (natuurgenezer Beatrixpark) geboren in Vlagtwedde.
1855 Doorbraak Grebbedijk. Overstroming Gelderse Vallei tot in Veldhuizen. Zie mijn 'Hoe zat dat"? hierover.
1855 Oprichting van een christelijke avondschool.
1854 Oprichting van houthandel Tulp.
1853 Weekmarkt vind plaats naast het logement De Posthoorn (nu: Notaris Fischerstraat)
1852 Deel van het kerkplein en een stukje van het kerkhof wordt gehuurd, voor een weekmarkt en schapenmarkt.
1851-1860 T. Prins burgemeester van Ede.
1851 Ds. Brouwer aangesteld als dominee van de Oude Kerk.
1853 Kermissen worden afgeschaft.
1851 Invoering van de nieuwe gemeentewet.
1850 Oprichting houthandel van Tulp.
1850 Kernhem komt in bezit van baron J.D.C. van Heeckeren van Kell (erft van zijn vrouw).
1850 Bouw van het huis Stompekamp.
1846 Besluit singels te planten langs de Grindweg (Stationsweg). Dat werd later een plan om bomen te planten en ruimte laten voor langstrekkende schaapskuddes.
1845 Het orgel in de Oude Kerk wordt in gebruik genomen. Eerste organist is Evert Eijlander.
1845 Als tweede keus werd ds. Bähler aangesteld als dominee van de Oude Kerk.
1844 Overlijden van ds. Detmar.
1842 Bouw van het buitenhuis Buitenzorg aan de Amsterdamseweg.
1842 De buurt Ede-Veldhuizen legt geld op tafal voor het kopen van een orgel voor de Oude Kerk. Ook de buurten Maanen en Doesburg brachten geld in. Voorzitter van de orgelcommissie was notaris Fischer.
1840 Aanleg van de 'Rhijn'-spoorlijn Utrecht-Arnhem. Het station is in het begin niet meer dan een keet.
1838 Dorpsbrand. Een groot aantal panden gaat in rook op.
1834-1844 Dominee Detmar is predikant van de Oude Kerk.
1833 Oud-cursisten richten gedenkteken Anna Maria Moens op Paasberg op.
1832 Anna Maria Moens overlijdt. De buurt staat op de Paasberg grond af, voor het oprichten van een monument.
1829 Kerkhof achter de Oude Kerk niet meer als zodanig in gebruik.
1829 Opening hotel Hof van Gelderland.
1828 Aanleg straatweg Arnhem-Amersfoort (nog door het dorp Ede).
1826 Bouw van de eerste school, schuin tegenover de toren van de Oude Kerk. Was bestemd voor 150 leerlingen.
1822-1851 H.T. Prins burgemeester van Ede.
1822 Van de hand van kostschoolhoudster Anna Maria Moens verschijnt het boek 'Tafereel van een christelijke opvoeding'.
1822 Schout van Meurs in de kerk begraven. Dit was de laatste persoon die daar werd begraven. Daarna werd alleen opde bragraafplaats op het huidige raadhuisplein nog begraven.
1818-1832 Een kostschool wordt gevestigd in Huis Kernhem, door Anna Maria Moens.
1818-1822 Mr. E.D. van Meurs burgemeester van Ede.
1818 Start kostschool Anna Maria Moens in huize Kernhem.
1818 Ede wordt een zelfstandige gemeente. Ontstaat uit een samenvoeging van Bennekom, Ede, Lunteren en Otterlo. Er wonen 1320 mensen.
1816 Besluit de doop te houden op elke 1e zondag van de maand.
1816 Het wapen van de gemeente Ede goedgekeurd.
1814-1817 R. Burggraaf burgemeester van Ede.
1815 Willem I wordt koning van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en hertog van Luxemburg.
1815 Harmen S. van Otterlo komt na 20 dienstjaren in het Franse én Nederlandse leger naar Ede en wordt daar bakker.
1814 Kasteel Harsselo wordt gesloopt.
1813 Napoleon wordt definitief verslagen.
1812 Kernhem komt in bezit van Maria Cornelia van Wassenaar Oldam (dochter). Was gehuwd met Mr. J.D.C. van Heeckeren van Kell.
1811 Napoleon bepaalt dat mensen zonder vaste familienaam er één moeten aannemen.
1811 Ede wordt een zelfstandige gemeente, waartoe dorpen als Bennekom nog niet behoren.
1808 Een keizerlijk decreet bepaalt dat iedereen 'behoorlijke' voornamen kreeg.
1804-1814 C. B. de Vries wordt de eerste burgemeester van Ede.
1802 H. Mulder wordt benoemd als boschschrijver. Rond 1800 was een boschschrijver in Ede geen bosarbeider, maar vooral de administrateur/secretaris van een bos- of maalschap. Dat past ook goed bij de organisatie van het Edese Bos, dat door de gezamenlijke eigenaren (de malen) werd bestuurd. Op de jaarlijkse houtspraak werden een scheuter en een schrijver benoemd. Voor het Edese Bos hield de boschschrijver zich waarschijnlijk bezig met: notuleren van de houtspraak: vastleggen welke besluiten de malen namen; bijhouden van het bosboek en andere registers; registreren van houtverkopen en houtopbrengsten; vastleggen wie welk aandeel in het hout kreeg; bijhouden van betalingen, boetes en kosten; het schriftelijk vastleggen van afspraken over grenzen, kap en beheer; correspondentie en andere administratieve zaken van de maalschap.
1802-1803 Huis Kernhem wordt afgebroken en nieuw opgebouwd. Deze versie staat er nog er nog steeds.
1801 Overlijden van buurtrichter C.G. Graaf van Wassenaer. Opvolger wordt J.U.W Graaf van Wassenaer.
1800 Kernhem komt in bezit van Jacob Unico Willem van Wassenaar Oldam (zoon).
1797 Paasvuren op de Paasberg worden verboden door de Fransen.
vanaf 1795 De macht van de buurten ging langzaam over naar de gemeente.
1795 Kerk en staat werden gescheiden. De macht van de kerk verdween.
1795-1815 De Franse tijd: Nederland onder bestuur van Frankrijk.

Keetmolen 1860

Tulp Houthandel 1854

Poortgebouw Harsselo 1814

Villa Sterrenberg 1860

1500-1794

Jaar Gebeurtenis
1790 Johannes Wilhelmus van Irhove Leemann beroepen als predikant van de Oude Kerk.
1790 Vermoedelijke bouwdatum van het Fischerhuis aan de (nu) Notaris Fischerstraat.
1789 Weer slaat de bliksem in de kerktoren. Reparatiekosten: Fl. 2000,-
1786 Vanaf de Posthoorn was de weg naar buiten Ede niet verhard. Na klachten werd de weg ook verder van keien voorzien.
Eind 18e eeuw Einde macht van de ambtsjonkers.
1783 Ernstige epidemie (dysenterie) treft buurt en dorp. Vooral Manen is getroffen.
1783 Men denkt tijdens een 'zwarte zomer' dat het einde der tijden eraan komt: verduistering door overtrekkende aswolken van een vulkaanuitbarsting. Die werd veroorzaakt door de enorme uitbarsting van de Laki-vulkaan op IJsland. De uitbarsting begon op 8 juni 1783 en duurde, met onderbrekingen en meerdere eruptiefasen, tot februari 1784. Er kwam een enorme hoeveelheid zwaveldioxide in de atmosfeer terecht, waaruit zwavelzuuraerosolen ontstonden. Die veroorzaakten boven grote delen van Europa een vreemde droge, blauwgrijze nevel die het zonlicht sterk verzwakte.
rond 1780 Mr. B.J. Hoff komt voor in stukken als grondbezitter in de buurt. Hij wordt daardoor ook boschmaal. Een boschmaal was een persoon die gerechtigd was in een gemeenschappelijk bos (een maalschap). Het woord maal betekende dus niet een maaltijd, maar een erfgenaam/eigenaar met bosrechten. In de historische terminologie van het Edese Bos wordt maal, bosmaal en maalman inderdaad gebruikt voor een geërfde in de maalschap.
1773 Bouw van het koetshuis bij Huis Kernhem. Hierin zit nu een pannenkoekenhuis.
rond 1772 Mr. B.J. Hoff komt voor in stukken als gemachtigde van de heer van Kernhem.
1771 De Oude Kerk verekoopt diverse goederen, om schulden te kunnen afbetalen.
1771 Aanleg van een nieuwe wildwal. Restanten zijn nog rond Ede te vinden.
1769 Er komt een grensregeling met de buurt Doesburg.
1768 Dubbele laan aangelegd van de Bospoort tot aan het Bos, later doorgetrokken tot de Koeweg.
1767 Kernhem komt in bezit van Carel George van Wassenaar Oldam (zoon).
rond 1766 Mr. B.J. Hoff komt voor in stukken als schout van het schoutambt Ede.
1760 Er wordt geklaagd over te veel wilde zwijnen en de slechte staat van de wildwal rond het oosten van Ede.
1760 Christiaan Anthony van Gerhardie beroepen als predikant van de Oude Kerk, als opvolger van Irhoven
1759 Grensregeling tussen de Buurt en het Bos. Einde aan twisten over grenzen. Langs de scheiding wordt een laan aangelegd: de Tra.
1746 Kernhem komt in bezit van Unico Willem van Wassenaar Oldam (broer).
1735 Ontwikkeling van het Doolhof in het huidige Edese Bos. Restanden hiervan zijn nog in het bos te vinden.
1732 De luiklokken van de Oude Kerken barstten. Er wordt een collecte gehouden om ze te kunnen repareren.
1732 De Kernhemselaan wordt aangelegd, tot aan de Stompekamp.
1722 Wilhelmus van Irhoven beroepen als predikant van de Oude Kerk.
1721 De buurt schaft een eerste brandspuit aan.
1720 Predikanten werden ontheven van de plicht rond het betalen van pacht en tienden.
1719 Cornelius van Velzen beroepen als predikant van de Oude Kerk.
1715 Kernhem komt in bezit van Jacob van Wassenaar Oldam (zoon).
1715 Theodorus Ter Bruggen beroepen als predikant van de Oude Kerk.
18e eeuw Herberg de Posthoorn neemt steeds meer de functie van bijeenkomsten en overnachtingen over van herberg De Roskam.
1698 Het pand Grotestraat 72 (nu een beddenzaak) staat er al en is in gebruik als jachthuis van stadhouder Willem III
1688 Start bouw nieuwe predikantswoning (pastorie) bij de Oude Kerk.
1685 Huis de Hanepol wordt in leen gegeven aan de Heren Staten van Gelderland.
1684 In een verordeling werd bepaald dat daken van huizen alleen met pannen, bestreken door kalk, mochten worden voorzien. Schoorstenen moesten worden gemetseld. Doel was een grote brand te voorkomen.
1684 Grote dorpsbrand. Vanaf de kosterij tot aan de Molenstraat is alles afgebrand. Ook de pastorie van de kerk. Veel huizen hadden hun daken bedekt met stro.
1682 Overlijden schout Ceelman van Ommeren. De heer van Kernhem wordt de nieuwe buurtrichter.
1675 De Oude Kerk koopt koperwerk in voor het doopbekken en zandloper.
1674 Bouw preekstoel in Oude Kerk.
1672 Dorp door de Fransen bezet. Kernhem wordt gebrandschat voor Fl. 3000,- 1672 wordt gezien als een 'rampjaar' voor Nederland.
1667 De buurt bepaalde dat er putten moesten worden geslagen om water bij de hand te houden bij een mogelijke brand. Bij de grote brand in 1684 bleek dit niet goed te zijn uitgevoerd.
1661 Buurtmeester aangesteld voor Ederveen
1651 Kernhem komt in bezit van Jacob van Wassenaar en daarmee in deze familie.
1650 Jaar van misoogsten.
1650 Perceelnaam Stompekamp bekend.
1648 Vrede van Münster: einde van de 80-jarige oorlog.
1644 Door de buurt wordt een schaapsherder aangesteld.
1641 Er worden vier buurtmeesters aangesteld.
1636 De beschadigde klokken van de kerk worden voor reparatie naar Amersfoort vervoerd.
1635 Het weiden met schapen en varkers wordt beperkt, omdat boeren hun hooi van het landen wilden kunnen afhalen. Pas na de hooiperiodes mocht weer vrij worden 'geweid'.
1635 Toren en kerk afgebrand door blikseminslag.
1633 Margaretha van Arnhem, van huis Kernhem, sterft kinderloos.
1629 Wederom plundering en brandstichting door de Spanjaarden.
1625 De bij de aanval van de Spanjaarden verwoeste glas-in-loodramen van de Oudde Kerk worden hersteld.
1624 Inval van de Spanjaarden. 16 woningen en 7 boerderijen op Veldhuizen verbrand. Kernhem beroofd.
1623 Zoon Seger van Arnhem, koopt andere helft van de Kalverkamp.
1621 Carel van Arnhem, heer van Kernhem, koopt de helft van de Kalverkamp.
1609-1621 Twaalfjarig bestand 80-jarige oorlog. Rustige periode voor Ede.
1607 Carel van Arnhem, heer van Kernhem, koopt de Slijpkruik.
1605 Bouw van de voorloper van de Concordiamolen.
1600-1850 De Hessenweg is belangrijkste verbinding van Ede met rest van Nederland. De weg is nog goed te zien vanaf de Zuid-Ginkel richting Lunteren.
17e eeuw Herberg De Roskam is de belangrijkste overnachtingsplek binnen Ede.
1596 Het eerste buurboek. Men vergadert in de koor van de kerk. Dat gebeurt tegenwoordig nog steeds zo.
1590 De rust keert terug en in de dorpen komen weer meer mensen wonen.
1589 De Staten van Gelre kiezen officieel de zijde van de 'opstandelingen' en keerden zich zo af van Spanje.
1581 Strafexpeditie van de Spanjaarden. Het dorp en de omgeving worden verlaten.
1572 De katholieke kerkelijke ornamenten worden verwijderd uit de Oude Kerk van Ede. In 1854 wordt een deel (ingemetseld) terug gevonden. Ede kende geen beeldenstorm, zoals die in 1568 in andere kerken plaatsvond.
1571 Lunterse kapel wordt gewijd door bisschop van Utrecht.
1570 Dorp Ede kent 31 woningen; Maanen 17, Veldhuizen 26 en Doesburg 21.
1569 Diverse bewoners van Ede met ketterse sympathieën worden door de hertog van Alva verbannen en hun goederen verbeurd verklaard.
1568-1648 Periode van de 80-jarige oorlog
1565 De naam Velthuyssen is vermeld op een kaart.
1555 De Spaanse Karel V draagt macht in ons gebied over aan zijn zoon, Filips II.
1523 Het hertogdom Gelre valt onder de macht van de Spaanse koning Karel V.
1538 Karel van Egond, hertog van Gelre, sterft. Opvolger wordt Willen van Gulik.
1529 Een scherp plakkaat waarschuwt voor ketterij van de Luthersen
1517 De Duitse Maarten Luther start acties die zullen leiden tot hervormingen binnen de katholieke kerk.
1512 Invoering boswet. Het Eder Bosch was eigendom van dertien hoeven. De eigenaren worden in de bronnen de malen genoemd en vormden samen een maalschap. Het bos dreigde vóór 1512 achteruit te gaan doordat de eigenaren het hout en de andere bosproducten niet goed beheerden. Tijdens de houtspraak van 1512 werden daarom strengere regels vastgesteld: per hoeve mocht nog maar één persoon als maal deelnemen aan de houtspraak. Mede-eigenaren hadden onderling wel recht op hun aandeel in het hout, maar geen afzonderlijk stemrecht.

Koetshuis Kernhem 1773

Het Doolhof in het Edese Bos

Boerderij Slijpkruik 1607

Voor 1500

Jaar Gebeurtenis
1492 Karel van Egmond wordt de hertog van Gelre.
1471 Jaartal, dat staat op de Doesburgermolen. Huidige molen is echter gebouwd rond 1620.
1470 Bouw van een deel van de huidige Oude Kerk. Hierbij wordt de Romaanse kerk vervangen door een Gotische.
1476 Overval van de Kleefsen (nu: Duitsland) op het dorp afgeslagen op 9 december. Een windmolen en meerdere huizen raakten in brand.
1470 Aalbert van Bemmel, heeft Kernhem in leen. Later: Aleyt van Bemmel/ Johan van Arnhem.
1463 Henrick Vreese van Kuinre, heeft Kernhem in leen.
1460 Een vorstelijke brief regelt de waterlozing van Doesburg, Veldhuizen en Manen,
15e eeuw Doesburgermolen wordt in stukken genoemd.
1447 Koopbrief toont aankoop van boerderij Engelenhoven, door heer van Kernhem.
1446 Johan van Heuckelom, heeft Kernhem in leen.
1437 Lijsbetten van Schonauwen, heeft Kernhem in leen.
1437 De Sijsselt wordt in stukken genoemd.
1426 Oudste leenbrief van Kernhem. Het wordt aan Udo den Boze in leen gegeven.
1425 Rond dit jaar bouw oude deel van de Oude Kerk.
1425 Bosgebied de Sijsselt komt aan het Huis Kernhem. Het is dan erg in verval.
1421 Bendes uit Utrecht overvallen het dorp en verbranden vele huizen, de toren van de kerk en de nog niet voltooide kerk.
1420 Oorlog tussen de hertog van Gelre en de bisschop van Utrecht.
1410 Eerste versie kasteel Kernhem gebouwd.
14e eeuw De kerk van Ede krijgt een stenen toren.
1360 Eerste historische vermelding van het buurtschap Ede-Veldhuizen.
1359 De Slijpkruik wordt in leen gegeven aan Randolf de Jager, jagermeester van de Veluwe.
1358 Oth van Dolre komt voor als eerste schout van Ede. Hij heet dan 'richter'.
1358 Doesburg en Veldhuizen tekenen een verdrag rond de Doesburgerdijk en -schut.
1334 Graaf Reinoud II verkoopt gronden aan de buurt Maanen.
1325 Vermoedelijke datering (oudste deel) kasteel Hoekelum.
1301 Kasteel Harsselo wordt genoemd als wachtpost tegen invallen vanuit Utrecht.
1230 De naam Doesburg wordt genoemd in een akte.
1216 De naam Ede komt voor (het eerst voor) in kerkelijke stukken.
1200 In Ede staat een zogenaamde hallenkerk (Romaans).
8e eeuw Bewoners in onze gebieden bekeren zich tot het christendom.
736 Prediker Werenfried overlijdt.
695 Willebrord wordt bisschop van Utrecht.
12 v. Chr-500 na Chr. Romeinse tijd. Ons gebied lag aan de rand van de Limes.
800-12 v. Chr Ons gebied wordt bewoond door Germaanse volken.
2000-800 v. Chr. Bronstijd. In onze gebieden vind je restanten van onder meer urnen, grafheuvels (tumuli) en celtic fields. Urnen zijn gevonden in opgravingen in Op den Berg, in Veldhuizen en in Manen. Grafheuvels vind je op de Eder en Ginkelse Heide, rond Bennekom en richting Wekerom.

De Hessenweg nu 1600

Hoekelum 1325

Klokbekers in Museum Lunteren

Bronnen: Gemeentearchief Ede, canon van Ede, archieven Vereniging Oud-Ede, NL Wikipedia, tientallen webbronnen.