Noorderkerk | 1903 | oude kerkgebouwen in Ede
De Noorderkerk aan de Amsterdamseweg in Ede is een van de oudste nog bestaande protestantse kerkgebouwen buiten de Oude Kerk. Het gebouw dateert uit 1903 en werd ontworpen door de Edese architect Albert Kool. De kerk heeft een bijzondere geschiedenis, waarin de families Cavaljé en Tulp een belangrijke rol speelden. Sinds 2013 wordt het gebouw gebruikt als de Edesche Concertzaal en verhuurd.
Alle foto's: Allard Bijlsma
De geschiedenis begint in 1887, toen een groep gereformeerden zich tijdens de Doleantie afscheidde van de Nederlandse Hervormde Kerk. Onder hen bevonden zich de Edese fabrikant G.J.C. Cavaljé (1824–1905) en leden van de families De Nooy en Tulp.
Cavaljé, die in 1876 vanuit Amsterdam naar Ede was verhuisd, stelde zijn koetshuis beschikbaar voor kerkdiensten. Dit gebouw werd verbouwd tot een kerklokaal met de naam Rehoboth. Hier hielden de gereformeerden vanaf ongeveer 1890 hun diensten.
De gemeente groeide snel, waardoor het kerklokaal te klein werd. Cavaljé schonk grond voor een nieuwe kerk, maar op die grond werd uiteindelijk de School met den Bijbel gebouwd, de latere Cavaljéschool. Voor de kerk werd een andere locatie aan de Amsterdamseweg gevonden.
De Edese architect Albert Kool ontwierp een kruisvormige kerk met een toren, twee vergaderzalen en een centrale preekstoel. Kool was zelf hervormd, wat opmerkelijk was omdat hij een kerk ontwierp voor de gereformeerden die zich juist van de Hervormde Kerk hadden afgescheiden. De bouw werd in september 1903 aanbesteed. De kosten waren geraamd op ongeveer 12.500 gulden. De aannemer met de laagste inschrijving kreeg de opdracht, maar bleek zich te hebben verkeken op de kosten en ging failliet. De gebroeders P. en W. Tulp namen vervolgens de verantwoordelijkheid voor de voltooiing op zich. Op 17 december 1903 werd de nieuwe Gereformeerde Kerk officieel in gebruik genomen.
Het gebouw is opgetrokken uit rode en gele baksteen en heeft kenmerken van de neorenaissance en het rationalisme. De toren staat bij de kruising van de bouwdelen en heeft een achtzijdige spits. Opvallend is het grote glas-in-loodraam in de voorgevel, met neogotische vormen. Boven de hoofdingang staat nog altijd de oorspronkelijke aanduiding Gereformeerde Kerk.
De eerste inrichting was eenvoudig. De kerk kreeg tweedehands banken uit Zutphen en een houten preekstoel. Centrale verwarming ontbrak aanvankelijk, zodat kerkgangers zich met voetstoven moesten verwarmen. In 1905 betaalde Cavaljé de aanleg van centrale verwarming. Ook financierde hij een orgel en de bouw van een kosterswoning. In 1918 werd het huidige historische pijporgel geplaatst. Dit instrument was in 1882 gebouwd door L. Ypma & Co. voor de Corneliuskerk in Limmen.
In 1942 en 1952 vonden restauraties plaats. In de jaren zeventig werd zelfs overwogen het gebouw te slopen. In 1977 viel echter het besluit om de kerk te behouden en grondig te verbouwen. Tussen oktober 1977 en augustus 1978 werd het interieur ingrijpend vernieuwd naar ontwerp van architect Blokland. De oude galerijen en de oorspronkelijke preekstoel verdwenen. Er kwamen twee nieuwe galerijen en een liturgisch centrum in de zuidelijke kruisarm. Op 16 augustus 1978 werd de kerk opnieuw geopend.
In 2010 besloot de Protestantse Gemeente Ede het gebouw vanwege de hoge onderhouds- en exploitatiekosten te verkopen. Op 9 januari 2011 vond de laatste reguliere kerkdienst plaats. De kerk werd verkocht aan Alvis Vastgoed. Omdat het gebouw een gemeentelijk monument is, bleef het behouden. In de winter van 2012–2013 werd het gebouw gerestaureerd en aangepast voor een nieuwe bestemming. Het kreeg kantoorruimten en een concertzaal. Onder de naam Edesche Concertzaal werd het een locatie voor klassieke muziek, concerten en culturele bijeenkomsten.
| Jaar | Gebeurtenis |
|---|---|
| 1887 | Ontstaan van de Gereformeerde Kerk in Ede |
| 1890 | Kerkdiensten in het voormalige koetshuis Rehoboth |
| 1903 | Bouw en opening op 17 december |
| 1905 | Centrale verwarming en bouw kosterswoning |
| 1917–1918 | Uitbreiding met galerijen en plaatsing Ypma-orgel |
| 1939–1940 | Naam Noorderkerk ingevoerd |
| 1949 | Torenklok voor het eerst geluid |
| 1977–1978 | Grote verbouwing en heropening |
| 2011 | Sluiting en verkoop |
| 2013 | Ingebruikname als Edesche Concertzaal |
| 2014 | Hervatting zondagse kerkdiensten |
| 2023–2024 | Ontstaan zelfstandige Noorderkerk Gemeenschap |