Het verschil tussen legenden, mythen, sagen en sprookjes, vier vormen van epiek, is niet strikt. De genres kunnen overlappen. Gedeelde kenmerken zijn vooral dat de verschillende vormen bovennatuurlijke elementen bevatten, zoals onnatuurlijke gebeurtenissen, wonderbaarlijke locaties, magische voorwerpen, bovennatuurlijke wezens, monsters en helden. Rond Ede zijn veel van deze kenmerken aanwezig. Er gaan dan ook veel verhalen rond ...

Rond 1900 werden de galmgaten van de kerktoren van de Oude Kerk van Ede dichtgetimmerd, omdat de daarin verwerkte kaarttekens als ongepast werden beschouwd. Dat is een mooi gegeven om een legende rond te schrijven. En dat heb ik dus gedaan. Alle foto's: Allard Bijlsma.

De dansende klokken

Rond het jaar 1900 was Ede nog een klein Veluws dorp. Rond de Oude Kerk stonden lage huizen, winkels en boerderijen. Daarachter begonnen de akkers en niet veel verder lagen de uitgestrekte heidevelden en donkere bossen. Boven alles uit stak de zware toren van de Oude Kerk. Overdag was die toren het vertrouwde middelpunt van het dorp. De klokken riepen de Edenaren naar de kerk, kondigden begrafenissen aan en waarschuwden bij brand en ander onheil. Niemand in Ede keek ervan op wanneer de klokken luidden. Behalve in december. Want onder de oudere Edenaren ging een vreemd verhaal rond. Men vertelde dat de klokken in de toren niet altijd zo stil hingen als iedereen dacht. Zodra december begon en de nachten langer werden, veranderde er iets boven in de Oude Kerk. 

Vooral tijdens koude, heldere nachten, wanneer de maan boven de Paasberg stond en de rijp wit op de daken van het dorp lag, kon het gebeuren dat midden in de nacht plotseling één enkele klokslag over Ede klonk. Bong! Niet meer dan één slag. Daarna was het weer doodstil. De mensen die wakker schrokken, keken naar hun klok. Het was geen heel uur. Geen half uur. Er was niemand overleden en er was nergens brand. 

De volgende ochtend vroeg men aan de klokkenluider waarom hij 's nachts in de toren was geweest. Maar die keek hen verschrikt aan. Hij was helemaal niet in de toren geweest. Sterker nog: in december weigerde hij er na zonsondergang naar binnen te gaan. Want de klokkenluider kende het geheim. Volgens een oud verhaal kwamen de klokken van de Oude Kerk in de decembernachten tot leven. Niemand wist waarom juist in de laatste maand van het jaar. Sommigen zeiden dat de klokken terugdachten aan alle Kerstnachten die zij boven Ede hadden meegemaakt. Anderen beweerden dat de donkere decembernachten een bijzondere kracht bezaten.

Wanneer het dorp sliep, begonnen de klokken zachtjes te bewegen. Eerst nauwelijks merkbaar. Een beetje naar links. Een beetje naar rechts. Totdat de grootste klok zich losmaakte uit zijn zware ophanging. Daarna volgde de tweede. En ten slotte de derde. Maar de klokken vielen niet naar beneden. Ze zweefden. Ze daalden tussen de zware balken van de toren naar beneden en begonnen daar hun nachtelijke feest. De grote klok draaide langzaam in het rond. De twee andere klokken dansten eromheen. Hun klepels zwaaiden heen en weer, maar raakten het brons bijna nooit. Bijna. Want tijdens het dansen ging het soms mis. Bong! Dan had een klepel de rand van een klok geraakt. Het geluid rolde over de Grotestraat, langs de huizen en boerderijen en verder over de donkere velden rondom Ede. Op zo'n moment hielden de drie klokken onmiddellijk stil. Beneden werden de mensen wakker. Maar niemand durfde naar buiten te gaan.

De klokkenluider die naar boven ging

Er werd verteld dat eens een jonge klokkenluider het verhaal niet geloofde. Hij vond het maar oudewijvenpraat. Op een koude decembernacht hoorde ook hij vanuit zijn bed één enkele klokslag. Bong! Hij kleedde zich aan, pakte een olielantaarn en liep naar de Oude Kerk. De straten waren verlaten. Hij opende de zware deur van de toren en begon de donkere trap omhoog te klimmen. Hoe hoger hij kwam, hoe vreemder het werd. Hij hoorde boven zich geen klokgelui. Hij hoorde muziek. Heel zacht. Alsof ergens hoog in de toren een feest aan de gang was. Hij klom verder. Toen hoorde hij iets wat onmogelijk kon zijn. Gelach, maar niet van mensen. Het klonk zwaar en diep, alsof het geluid uit het brons zelf kwam. De klokkenluider bereikte de laatste trap en hield zijn lantaarn omhoog. Wat hij toen zag, heeft hij nooit willen vertellen.

De volgende ochtend vonden dorpelingen hem onderaan de toren. Hij zat op de onderste trede. Zijn lantaarn lag naast hem en zijn gezicht was spierwit. ‘Wat heb je gezien?’ vroegen ze. De man schudde alleen zijn hoofd. ‘Ga in december nooit na middernacht de toren in,’ zei hij. Meer wilde hij niet vertellen.

De dichtgetimmerde galmgaten

Niet lang daarna gebeurde er iets merkwaardigs. De mensen die verantwoordelijk waren voor de toren besloten dat de grote galmgaten boven in de Oude Kerk moesten worden dichtgetimmerd. Officieel was daar een keurige reden voor. In het oude stenen sierwerk van de galmgaten waren namelijk vier tekens aangebracht: harten, ruiten, schoppen en klaveren. Sommigen in het dorp vonden zulke kaarttekens niet thuishoren op een kerk. Dus kwamen er timmerlieden. Plank voor plank werden de openingen hoog in de toren afgesloten. Maar de oude Edenaren wisten wel beter. De planken waren helemaal niet bedoeld om de kaarttekens te verbergen. Ze moesten de klokken binnenhouden. Want tijdens hun nachtelijke decemberfeesten waren de klokken steeds wilder gaan dansen. Men vreesde dat er op een nacht één door een galmgat naar buiten zou ontsnappen. Er ging zelfs een verhaal dat dit bijna was gebeurd.

Een boer die op een decembernacht met paard en wagen langs de kerk reed, beweerde hoog boven zich een grote donkere gedaante uit een van de galmgaten te hebben zien hangen. Hij hield zijn paard stil en keek omhoog. Toen zag hij in het maanlicht iets glanzen. Brons. Op hetzelfde moment klonk vlak boven hem: BONG! Zijn paard sloeg op hol. De boer vertelde later dat hij nog nooit zo snel door de Grotestraat was gereden.

De volgende ochtend ging men in de toren kijken. Alles leek normaal. Alle klokken hingen keurig op hun plaats. Alleen bij één galmgat lag een plank op de vloer. De spijkers waren uit het hout getrokken. Van binnenuit. Daarna werden de galmgaten extra stevig dichtgetimmerd.

Jaren gingen voorbij. Ede groeide. De oude boerderijen verdwenen, er kwamen nieuwe straten en huizen en uiteindelijk werden ook de planken voor de galmgaten weer weggehaald. De oude tekens – harten, ruiten, schoppen en klaveren – kwamen opnieuw tevoorschijn. Maar daarmee was ook de weg naar buiten weer vrij. Sindsdien wordt verteld dat je in december goed moet luisteren wanneer je 's nachts wakker ligt. Soms klinkt er vanuit de richting van de Oude Kerk één enkele klokslag. Bong! Er is geen kerkdienst. Er is geen begrafenis. Er is geen brand. En niemand heeft aan een klokkentouw getrokken. Misschien was het de wind? Misschien was het een storing in het uurwerk? Maar oude Edenaren zouden beter weten. Dan zijn boven in de toren de klokken weer losgekomen. Dan draaien ze tussen de oude balken om elkaar heen en vieren ze hun feest zoals ze dat al generaties lang doen. 

En mocht je tijdens zo'n decembernacht langs de Oude Kerk lopen en plotseling één klokslag horen, kijk dan vooral niet omhoog naar de galmgaten. Loop gewoon verder. Want misschien zie je daar iets bewegen. Iets groots. Iets van brons. En misschien waren die planken dan rond  het jaar 1900 toch niet aangebracht om de kaarttekens te verbergen.