De Muur van Mussert in Lunteren is al decennia onderwerp van discussie: moet hij worden behouden of moeten we hem afbreken. Voorlopig staat het er nog, als symbool van een zwarte periode die we niet moeten vergeten. De Muur staat op een camping en is (op dit moment) niet vrij te bezichtigen. Zie in de Encyclopedie voor meer informatie rond dit onderwerp. Alle recente foto's: (c) Allard Bijlsma.

Het Nationaal Tehuis was tussen 1936 en 1945 een nationaalsocialistisch complex van gebouwen en terreinen op de Goudsberg te Lunteren. Het geheel moest doen denken aan de Reichsparteitagsgelände in Neurenberg, waar de NSDAP van Adolf Hitler zijn grote partijbijeenkomsten hield. Van het NSB-complex is alleen het als Muur van Mussert bekendstaande bouwwerk met de daarvoor liggende openluchtvergaderplaats bewaard gebleven. In 2018 werd de muur aangewezen als rijksmonument. Zie verder in de: Wikipedia.

De Muur van Mussert in Lunteren is een historisch beladen bouwwerk dat dateert uit de jaren '30. Het werd gebouwd door de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) onder leiding van Anton Mussert. De muur maakte deel uit van een groter complex dat bedoeld was voor massabijeenkomsten en propagandadoeleinden. De muur werd gebruikt voor de zogenaamde “Hagespraken”, jaarlijkse bijeenkomsten van de NSB die plaatsvonden tussen 1936 en 1940. Tijdens deze bijeenkomsten hielden leiders zoals Anton Mussert toespraken om de eenheid binnen de partij te versterken. Het terrein rondom de muur was ingericht als een openluchttheater, geïnspireerd door de nazi-partijdagen in Neurenberg.

Na de Tweede Wereldoorlog raakte de muur in verval, maar het is een van de weinige overgebleven bouwwerken van de NSB in Nederland. In 2018 werd de Muur van Mussert aangewezen als rijksmonument, ondanks de controverse en de zorgen dat het een bedevaartsoord voor extreem-rechts zou kunnen worden. Het gebied rondom de muur wordt momenteel opgeknapt om het een gedenkplek te maken waar bezoekers kunnen leren over de geschiedenis en de impact ervan op het heden.

NU: 2018

Restauratie is nodig | 2024

De gemeente Ede is in 2023 in gesprek gegaan met de camping de Goudsberg, om te komen tot een restauratie van de Muur. Voorwaarde daarbij is dat het complex toegankelijk wordt voor toeristen. Het ontwerp gaat uit van het “verstillen” van de Muur met als contrast het toevoegen van speelsheid, zachtheid en diversiteit op het landschappelijk in te richten voorterrein. Het voorterrein staat dan ten dienste van de beleving en krijgt een hedendaagse invulling door een te realiseren kunstobject. Het ontwerp moet nog verder uitgewerkt worden, waarbij ook de haalbaarheid nog wordt getoetst. Zie voor meer informatie: [ klik hier ].

Deze foto's heb ik gemaakt in 2023 en 2024.

De laatste Hagepreek | 22 juni 1940

Al vroeg op de dag kwamen NSB'ers vanuit allerlei delen van Nederland naar Lunteren. Ze arriveerden onder meer met autobussen en personenauto's. Vervolgens trokken ze naar het terrein van het Nationaal Tehuis aan de Hessenweg op de Goudsberg. Op de filmbeelden is te zien hoe groepen bezoekers een plaats zoeken op de hellingen van het terrein. Overal stonden vlaggen en vaandels van plaatselijke en regionale NSB-afdelingen. Het terrein was bewust ingericht als een soort openlucht-amfitheater. De huidige Muur van Mussert vormde daarbij het monumentale decor en podium. De NSB wilde van de Goudsberg een nationaal centrum van de beweging maken. Vanaf 1936 waren hier de zogenoemde Hagespraken gehouden. De bijeenkomst van 22 juni 1940 had een heel ander karakter dan die van vóór de oorlog. Nederland was nog maar ongeveer zes weken daarvoor door Duitsland binnengevallen. Rotterdam was gebombardeerd en Nederlandse militairen hadden onder meer bij de Grebbeberg gevochten en waren gesneuveld. Toch presenteerde de NSB deze bijeenkomst nadrukkelijk als een ‘Hagespraak der Bevrijding’. 

De aankomst van Mussert
De komst van Anton Mussert werd sterk geënsceneerd. Op de bewaard gebleven film is te zien dat hij met veel ceremonieel het terrein betreedt. Vaandels worden opgesteld, bezoekers brengen de nationaalsocialistische groet en vanuit de menigte klinkt herhaaldelijk ‘Hou Zee!’, de bekende NSB-groet. Ook Musserts plaatsvervanger Cornelis van Geelkerken en A. van Hees spraken de aanwezigen toe. Mussert stond vervolgens voor de menigte op het centrale gedeelte bij de muur. Een opmerkelijk moment uit zijn toespraak is zelfs in latere historische beschrijvingen vastgelegd. Hij vroeg de aanwezigen in essentie of zij zichzelf in oorlog met Duitsland beschouwden. Vanuit de menigte kwam massaal het antwoord ‘nee’. Dat moment zegt veel over het doel van de bijeenkomst. Mussert probeerde duidelijk te maken dat de NSB de Duitse bezetting niet als een vijandelijke bezetting wilde voorstellen, maar als het begin van een nieuwe politieke orde. Tegelijk probeerde hij tegenover de Duitse autoriteiten te demonstreren dat de NSB een betrouwbare Nederlandse bondgenoot kon zijn. Volgens het NIOD-materiaal liet Mussert foto's van de bijeenkomst zelfs aan Hitler sturen. 

De klok als hoogtepunt
Een van de opvallendste gebeurtenissen was de rol van de grote klok op het terrein. Op de propagandafilm is deze klok verschillende keren nadrukkelijk in beeld en te horen. Aan het einde van de bijeenkomst maakte Mussert bekend dat de NSB de klok beschikbaar stelde aan de Duitse bezetter. Het brons kon voor de Duitse oorlogsvoering worden gebruikt. Mussert presenteerde dit als een dankbetuiging voor wat hij de Duitse bescherming van Nederland noemde. Volgens een bewaard gebleven formulering noemde hij het een offer voor degenen die volgens hem Nederland beschermden. Voor veel andere Nederlanders stond zo'n gebaar vanzelfsprekend juist symbool voor de samenwerking van de NSB met de Duitse bezetter. Ook het gezamenlijke zingen hoorde bij het zorgvuldig geregisseerde karakter van de dag. Na de toespraken zongen de aanwezigen gezamenlijk een strijdlied. Vlaggen, uniformen, muziekelementen, massale begroetingen, toespraken en het decor van de muur moesten samen een indruk van eenheid en macht geven. 

Hoeveel mensen stonden er? 
Hier wordt het interessant, want de eigen NSB-verslaggeving was propagandistisch. De NSB sprak van 50.000 tot 70.000 aanwezigen. Later onderzoek naar onder meer het beeldmateriaal wijst volgens Mijn Gelderland echter op ongeveer 20.000 aanwezigen. Er zou bovendien met foto's zijn gemanipuleerd om de menigte groter te laten lijken. We moeten de eigen NSB-verslagen en -films daarom nadrukkelijk als propagandabronnen behandelen. De bewaard gebleven film is om dezelfde reden interessant: hij laat werkelijk bestaande gebeurtenissen zien, maar de montage, camerastandpunten en selectie zijn bedoeld om de NSB zo indrukwekkend mogelijk te presenteren.

Het opmerkelijke einde van de Hagespraken
Achteraf kreeg 22 juni 1940 extra betekenis omdat het de laatste Hagespraak in Lunteren bleek te zijn. De zesde Hagespraak had oorspronkelijk op 13 mei 1940 moeten plaatsvinden, maar kon vanwege de Duitse inval niet doorgaan. Hij werd vervolgens op 22 juni ingehaald. Daarna stonden de Duitse autoriteiten zulke grote politieke massabijeenkomsten niet meer toe, mede vanwege het gevaar van geallieerde luchtaanvallen en problemen met vervoer en brandstof. Daarmee kreeg de Muur van Mussert na slechts enkele jaren feitelijk niet meer de functie waarvoor hij was gebouwd. Wat bedoeld was als monumentaal middelpunt van een permanent NSB-partijterrein werd na de oorlog juist een beladen overblijfsel van het Nederlandse nationaalsocialisme. Het restant van de muur kreeg in 2018 de status van rijksmonument. 

Bijzonder is dat je deze specifieke bijeenkomst zelf kunt bekijken: Beeld & Geluid heeft de film Hagespraak van de NSB te Lunteren – acte 1, gedateerd 22 juni 1940, ontsloten. Bekijk de historische filmbeelden bij Beeld & Geluid