Het Marktplein | Centrum van Ede | Toen en Nu
Het Marktplein van Ede is onderhevig geweest aan grote veranderingen en is ook nogal eens verhuisd. Op deze pagina's meer over de diverse marktlocaties. Alle recente foto's: (c) Allard Bijlsma.
De eerste markt | Notaris Fischerstraat
TOEN: rond 1913. De markt vond toen plaats naast hotel-restaurant de Posthoorn. Deze straat heette toen nog Grotestraat.
NU: 2020
De oude markt aan de huidige Notaris Fischerstraat hoort bij een periode waarin het centrum van Ede nog duidelijk noordelijker lag dan tegenwoordig. Het marktterrein lag bij hotel-logement De Posthoorn, ongeveer tussen de huidige Notaris Fischerstraat en het gebied richting Brouwerstraat. Vooral vanaf 1911 kreeg deze markt betekenis, maar er werd op deze plek waarschijnlijk al eerder handel gedreven. De locatie was destijds veel centraler dan ze tegenwoordig lijkt. De huidige Notaris Fischerstraat was toen een belangrijk onderdeel van de Grotestraat en vormde feitelijk het bestuurlijke en maatschappelijke hart van Ede. In de directe omgeving stonden het gemeentehuis, logement De Posthoorn met stalhouderij, de Spaarbank voor Ede en het huis en kantoor van notaris Fischer. Ook bevond zich hier een vroeg distributiekantoor van de Posterijen.
Marktplein | oud naar nieuw
TOEN: 1967. Bron: Gemeentearchief Ede. Rechtsonder de verdwenen markthal. Rechts in de verte zie je de Concordiamolen (zonder wieken).
NU: 2021.
TOEN: circa 1950. Zicht vanaf de Oude Kerk op de oude Markt, voor Hof van Gelderland. Bron: Collectie Gelderland.
NU: 2021. Het huidige marktplein heeft ook een recreatieve functie.
Ede kreeg in 1853 een officiële markt. Deze werd aanvankelijk gehouden bij de Oude Kerk, op of bij het huidige kerkplein. Het succes was beperkt. In januari 1890 werd de huur van het marktterrein beëindigd omdat er te weinig belangstelling was; zelfs de schapenmarkt trok nauwelijks handel. Daarna lag het officiële marktwezen ongeveer twintig jaar vrijwel stil.
Beeld van een marktdag
TOEN: circa 1968. Het oude marktplein. Bron: Gemeentearchief Ede.
NU: 2021. De huidige markt ligt iets noordelijker dan het vroegere.
TOEN: circa 1965.
TOEN: circa 1967.
TOEN: circa 1968.
TOEN: circa 1930. Bron: Gemeentearchief Ede.
TOEN: circa 1965. Bron: Gemeentearchief Ede.
Muziekkapel (afgebroken)
TOEN: circa 1968. Bron: Gemeentearchief Ede.
NU: 2021. Het oude marktterrein is nu bebouwd. Nr 68416
De muziekkapel of muziekkoepel op het oude Marktplein van Ede was jarenlang een van de herkenningspunten van het centrum. Interessant is dat er feitelijk twee opeenvolgende muziektenten hebben gestaan: eerst een houten exemplaar uit 1924, later de veel bekendere stenen muziekkoepel uit 1953. Na de oorlog voldeed de oude houten tent kennelijk niet meer. In 1953 werd door vrijwilligers een nieuwe muziekkoepel gebouwd. Het ontwerp was van de Edese architect J. Weyland jr. De muziekkoepel stond aan de zuidzijde van het oude Marktplein, bij de MULO-school en het bijbehorende meesterhuis. Aan de tegenoverliggende noordzijde lagen winkels en de markt- en eierhal. De koepel functioneerde daarmee een beetje als een permanent buitenpodium van Ede, lang voordat het huidige centrum allerlei tijdelijke podia en evenementenvoorzieningen kende. In 1975 werd de muziekkapel afgebroken, net als alle andere bouwsel rond het marktplein. Hier kwam winkelcentrum Hof van Gelderland.
TOEN: circa 1955. Gezien richting de spoorovergang bij de Brouwerstraat.
NU: 2021. Gezien vanaf de Brouwesrtraat richting de plek van de kapel.
Bloemenstal Dick Plate
TOEN: Dick Plate rond 1965 bij zijn auto (van vóór 1965).
Hij moet voor veel Edenaren een vertrouwd gezicht zijn geweest. De bloemenverkoop gebeurde niet vanuit een permanente winkel op het plein, maar vanuit een bloemenwagen/marktstandplaats. Op foto's is daardoor vaak zijn voertuig tussen de overige marktkramen te herkennen. In de jaren zeventig veranderde het centrum ingrijpend. Het oude Marktplein werd opgeheven om plaats te maken voor winkelcentrum Hof van Gelderland. De markt verhuisde naar het terrein tussen Brouwerstraat en Molenstraat, de huidige Markt. Dick Plate verhuisde mee. Plate had daarnaast een vaste bloemenzaak. Collectie Gelderland heeft een foto van Bloemenhuis ‘Dick Plate’ aan de Veenderweg 25.
TOEN: circa 1968. De bekende bloemenverkoper Dick Plate op het oude marktplein. Bron: Anita Plate.
Marktplein | nieuwe locatie
TOEN: jaren '70. De markt is verhuisd naar de huidige locatie tussen de Molenstraat en de Brouwerstraat. Een reeks panden aan de Brouwerstraat is hiervoor afgebroken. Bron: Gemeentearchief Ede.
NU: 2021 | Allard Bijlsma.
TOEN: circa 1965. Oude markt. Bron: Gemeentearchief Ede.
TOEN: circa 1970. Nieuwe markt. Bron: Gemeentearchief Ede.
TOEN: circa 1972. Het nieuwe marktplein was door de week een parkeerterrein. Je kijkt naar de Molenstraat. Bron: Gemeentearchief Ede.
TOEN: 2012. Het kunstwerk van Auke de Vries is in 2018 verwijderd en opgeslagen in een depot. Inmiddels is hij aan de rand van het Kuiperplein teruggeplaatst. Is deel van de Kunstroute. Bron: Wikipedia.
Marktplein | vernieuwd in 2018
Tussen 2002 en 2005 is de markt tijdelijk verhuisd naar het Raadhuisplein. De markt werd in die jaren opgeknapt en vernieuwd. In 2018 vond nogmaals een opknapbeurt plaats. Op de foto's zie je de markt, zoals die er nu bijligt.
NU: 2021.
NU: 2021.
NU: 2021.
In 2016 kwam Stichting DOE met het voorstel om het plein opnieuw in te richten en de inwoners daarbij nadrukkelijk te betrekken. De gemeente Ede nam dat idee over. In het voorjaar van 2016 werden eerst wensen en ideeën uit de Edese samenleving verzameld. Dat burgerparticipatietraject vormde vervolgens de basis voor de ontwerpwedstrijd. Ook in een officieel gemeentelijk besluit uit 2018 wordt expliciet vermeld dat de herinrichting voortkwam uit burgerparticipatie en dat in het voorjaar van 2016 ideeën uit de samenleving waren opgehaald.
De wedstrijd was anders opgezet dan een traditionele architectuurprijsvraag waarbij een vakjury achter gesloten deuren een winnaar kiest. Het proces bestond uit drie selectierondes, waarbij de stemmen van inwoners bepalend waren. Aanvankelijk waren er vijftien ontwerpbureaus in beeld. In de eerste ronde konden Edenaren aangeven welke bureaus hen het meest aanspraken. Daaruit bleven drie bureaus over. Die drie kregen vervolgens de opdracht de eerder opgehaalde ideeën van inwoners te vertalen naar een concreet ontwerp voor het Marktplein. In maart 2017 konden inwoners uit de drie ontwerpen kiezen. De twee ontwerpen met de meeste stemmen gingen door naar de finale. De twee overgebleven bureaus werkten hun plannen daarna verder uit en verfijnden ze. In juni 2017 volgde de laatste stemronde.
Winnend ontwerp van (c) HOSPER>
De uiteindelijke winnaar was het plan ‘Van Marktplein naar Overtuin’ van HOSPER landschapsarchitectuur en stedebouw, in samenwerking met SmitsRinsma. HOSPER verzorgde het landschappelijke en stedenbouwkundige ontwerp; SmitsRinsma was betrokken bij onder meer de technische uitwerking en budgetbewaking. Het meest kenmerkende idee van HOSPER was het terugbrengen van het groene, dorpse karakter dat het centrum van Ede vroeger had. Daarvoor grepen de ontwerpers terug op een bijzonder stukje geschiedenis van deze locatie. Voordat hier in 1927 het oude Marktplein werd aangelegd, hoorde een deel van het terrein bij de overtuin van Hotel Hof van Gelderland. Een overtuin is een tuin die niet direct aan het huis of hotel grenst, maar aan de andere kant van een weg ligt. HOSPER gebruikte dat historische gegeven als inspiratie. Langs de randen van het plein werden verschillende groene ‘overtuinen’ aangelegd: iets verhoogde gedeelten met hagen, bomen, bloeiende planten en zitgelegenheid.