Aanleg telefoon | de eerste aansluitingen in Ede
De introductie van de telefoon in Ede vond plaats aan het einde van de 19e eeuw, in een periode waarin deze nieuwe technologie zich langzaam vanuit de grote steden naar kleinere plaatsen verspreidde. Waar telefonie in Nederland vanaf circa 1881 vooral begon in stedelijke handelscentra, volgden dorpen als Ede pas in de jaren daarna, met een kleinschalig en lokaal netwerk.
In Ede behoorden Hotel De Posthoorn (in de huidige Notaris Fischerstraat/ afgebroken) en Hotel Van Laar (bij huidige station Ede-Wageningen/ afgebroken) tot de allereerste twee locaties met een telefoonaansluiting. Dit is veelzeggend voor de manier waarop de telefoon aanvankelijk werd gebruikt: niet door particuliere huishoudens, maar door plekken met een publieke of commerciële functie. Beide gelegenheden fungeerden als ontmoetingsplaatsen voor reizigers, ondernemers en bestuurders en waren daardoor logische knooppunten voor communicatie.
De eerste telefoonverbindingen waren eenvoudig en beperkt in omvang. Het ging om directe lijnen en na 1900 kleine netwerken, die enkele belangrijke gebouwen met elkaar verbonden, zoals het postkantoor, hotels en gemeentelijke instellingen. De infrastructuur stond meestal onder beheer van de rijksoverheid via het post- en telegraafwezen. Gesprekken verliepen na 1910 via een handbediende centrale, waarbij een telefoniste de verbinding tot stand bracht. Pas in 1962 werd de Edese telefooncentrale geautomatiseerd.
De verbinding tussen De Posthoorn en Hotel Van Laar was :
- een rechtstreekse lijn (punt-tot-punt), zonder uitgebreid netwerk
- bedoeld voor praktische communicatie, zoals het aankondigen van gasten, vervoer of zakelijke afspraken
- technisch eenvoudig: een bovengrondse draad op houten palen, verbonden met toestellen die via een slinger (magneto) een belsignaal gaven
Ede rond 1900
De eerste telefoonlijn liep van (1)= Hotel de Posthoorn naar (2)= Hotel van Laar. Reizigers die aankwamen met de trein werden met paard en wagen en al snel met de auto naar De Posthoorn gereden. Al snel volgden meer aansluiting: (3)= postkantoor (1906), (4)= hotel Buitenzorg en (5)= Hotel Hof van Gelderland.
Hoe werkte het?
Deze telefoons werkten met een zogenoemde magneto (handgenerator):
- Je draaide aan de slinger
- Daarmee werd een elektrisch signaal opgewekt
- Aan de andere kant ging een bel rinkelen
- De ander nam op en je kon praten
Bron foto: Etsy Veilingen.
Uiterlijk en bouw
Een typisch toestel bestond uit:
- een houten kast (vaak rechthoekig, aan de muur bevestigd)
- een losse hoorn (eerst apart luisterdeel, later gecombineerd spreken/luisteren)
- een trechtervormige spreekmond (vast aan het toestel)
- een handslinger aan de zijkant
Het geheel zag er een beetje uit als een combinatie van een kastje en een ouderwetse intercom.
Telefoon'boek' Ede | 1915
52 Abspoel, A.J., Gemeente Veearts
14 Berlijn, J., Slager
16 Cement- en Betonwarenfabr. "de Kroon" N.V.
21 Coöperatie "De Toekomst"
56 Coöp. Landbouwersbank en Handelsvereen. "Bennekom en Omstreken", L.C. Dijxhoorn
26 Coöp. Ver. Stoomzuivelfabr. "Concordia", Stompekamp
2 Craats, H. van de, Graanhandelaar, Molenstr.
44 Fischer, Jr., W.F.J., Notaris
6 Gasfabriek, Gemeente
22 Gemeentebestuur
20 Gevers Leuven, Dr. J.M.A., Arts, Beukbergen
53 Heemstra, S. Baron v., Kapitein der Infanterie
39 Heij, G.R., Groenten- en fruithandel
40 Hogendorp, L. Baron v., Kolonel Veld-Art., "Villa Flora"
33 Hoogenhuijze, M. v., Gemeente-Ontvanger Villa "Nieuw Danenburg"
8 Hôtel Hof v. Gelderland, Café-Rest. G. van Laar, stalhouder en autoverhuurder
46 Hôtel "Welgelegen", voorh. von Laar, Joh. v.d. Berg
34 Hoytema, W.J. v., Ritmeester
9 Hulshof & Co., in Hulpmesten en brandstoffen
42 Josselin de Jong, J.C.J.B.A. de., Stationsstr.
12 Juyn, E.M., Particulier, Edesche Bosch, Villa Ingenetta
49 Kazernes en Militaire Apotheek
25 Kleuver, J., Hôtel, Concertgebouw, Wijnhandel
50 Kool, K.L., Kruideniers- en gruttersw., Maandereind
43 Kranenburg, J., Rijwielhandel "de Goedkoope Winkel"
3 Laar, G. v., Hôtel- en stalhouder, Grootestr.
38 Lens-Blonk, Fa. E., Drogisterij
7 Menger, Th., Boekhandel, het Wapen van Ede
18 Naaml. Venn. Edesche Machinefabr., voorh. Henneman & Co.
24 Noorman, Kzn., H., Gem. Gasfabriek en Gem. Werken
30 Omme, Gebrs. v., Kruideniers Grootestr.
54 Pabst, C.F., Huize "Richmond"
36 Parkhôtel, W.J.N. Munzert
55 Perk, A.C., 1e Luit-Artillerie
41 Pol, C. v.d., Graanhandel
11 Ridder, Mr. W. de, Kernhem
.. Rijkstelegraafkantoor (°)
4 Roelofsen, W., Hôtel Pension Buitenzorg
32 Salm Jr., A.J.J., Comm. in eff. en Kassier
35 Schaft, C.J. v.d., Amstelbierhandel & mineraalwaterfabr.
10 Schimmel, H.G., Hôtel en Stalhouder
28 Sprée, A., 1e Luit. Huzaren. "Heideoord"
48 Station Staatsspoorweg Mij.
17 Stemfoort, J.W.G.,
.. Telegraafkantoor (°)
5 Tielkemeijer, Mr. A.C.A., Huize "Stompekamp"
1 Tulp & Zonen, J., Houth. en Stoomzagerij
29 Veluwsche Bank, Adriaans & Co., kant. 11-5
37 Veluwsche Machinehandel, fa. L den Hoed Jr.
13 Weijer, C.A.H., Arts, Bergstr.
47 Wiepking, J., Drogist
15 Yssel de Schepper, Mr. G.J., Wethouder
45 Zomerhuis, H., kapper en heerenmodeart., Grootestr.
In 1951 kende Ede 51 telefoonaansluitingen. Het lager het nummer, hoe eerder je een aansluiting had ontvangen (en hoe belangrijker je was in het dorp).
1. Tulp & Zonen, J., Houth. en Stoomzagerij
Die zat achter het huidige Moeke. Een familie die veel te zeggen had in het Ede van toen.
2. Craats, H. van de, Graanhandelaar, Molenstr.
Dit was de graanmolen aan de Molenstraat.
3. Laar, G. v., Hôtel- en stalhouder, Grootestr.
Dit was De Woldhoorn, die als eerste een aansluiting had gehad, maar ook eigenaar was van het hotel bij het station.
4. Roelofsen, W., Hôtel Pension Buitenzorg.
Dit hotel was ver buiten Ede bekend en lag aan de doorgaande weg van Arnhem naar Amsterdam.
5. Tielkemeijer, Mr. A.C.A., Huize "Stompekamp"
Stompekamp was een belangrijk landgoed. De heer Tielkemeijer had bij de aanleg van de cspoorlijn naar Lunteren (over zijn landgoed) bedongen, dat hij de trein met handopsteking voor hem kon laten stoppen ...
6. Gasfabriek, Gemeente
Die was in 1905 geopend produceerde het gas voor verwarming van onder meer de kazernes.
7. Menger, Th., Boekhandel, het Wapen van Ede
Deze boekhandel gaf ook ansichtkaarten uit en speelde een belangrijke rol binnen de Edese middenstand. Het pand is een paar jaar terug afgebroken, maar de gevel is heropgebouwd.
8. Hôtel Hof v. Gelderland, Café-Rest. G. van Laar, stalhouder en autoverhuurder
Belangrijk hotel in het centrum, waarvan het gebouw nu de Hema is.
1910 | de aangesloten hotels en bedrijf adverteerden met hun telefoonnummer. Bron: Gemeentearchief Ede.
Hotel van Gelderland circa 1915 | om te bellen was een '8' voldoende. Bron: Gemeentearchief Ede.
Circa 1922 | zo snel ging het: helemaal links zie je de telegraafpalen naar en van de kazernes en rechts naast de seinpaal die naar en van de ENKA-fabriek. Bron: Gemeentearchief Ede.