Kuuroord Dominus Providebit | Hoe zat dat?
Voordat de Beatrixbuurt ontstond was een groot deel van het Maanderzand in bezit van Murk Balt, die er een natuurkuuroord had gevestigd. In 1935 nam de gemeente Ede een nieuw bestemmingsplan aan, die aan het gehele Maanderzand een woonfunctie toewees. Dit betekende snel daarna het einde van het kuuroord. Wil je meer weten over het kuuroord? Klik dan [ hier ]. Zie ook het uitgebreide verhaal van het ontstaan van de buurt Beatrixpark bij [ Hoe Zat Dat? ]. Alle recente foto's: (c) Allard Bijlsma.
Je kunt alle leesteksten op deze pagina ook beluisteren. Klik hiervoor op [Play].
Natuurkuuroord Het Heidehuis | Dominus Providebit
TOEN: 1900. Het Maanderzand, net voor de komst van Murk Balt. Rechts in de verte zie je de Oude Kerk. (foto opgeknapt met AI)
Vanaf 1904 woonde de natuurarts Murk Balt in wat nu de Beatrixbuurt is. Door aankoop van steeds meer grond, kwam hij in het bezit van een groot deel van het Maanderzand. Hij woonde zelf bij (1) en bouwde later een kuuroord bij (2). Op meerdere plekken in het gebied bouwde hij kleine rustkoepels voor de patiënten. Hij schonk de Nieuwe Kerk (3) de grond om de kerk te bouwen. Bij (4) zie je de Beatrixkerk. Murk Balt overleed in 1943. Slechts een klein stukje bij (1) bleef daarna nog een tijdje in de familie. Daar staat nu nieuwbouw. Ook (2) is afgebroken en vervangen door een dubbel woonhuis.
TOEN: circa 1910. De eerste tijdelijke woning van Murk Balt, aan het huidige Beatrixplein. Rechts: één van de rustkoepels op het terrein. Hier konden patiënten zich ontspannen en 'genezen'. De portretfoto toont Murk Balt met zijn vrouw. Bron: Historisch Museum Ede. (foto's zijn door mij opgeknapt met AI)
Bouw van een kuuroord
Balt kocht van de Buurt Ede-Veldhuizen een groot stuk grond van 9 hectare, 9 are en 40 centiare. Het lag ongeveer tussen de Verlengde Maanderweg, de spoorlijn richting Nijkerk, de toenmalige Talmalaan en de grens met de Buurt Maanen.
Dat is een belangrijk gegeven voor de geschiedenis van het huidige Beatrixpark: Balt bezat dus niet alleen het perceel waarop zijn huis en kliniek stonden. Zijn bezit omvatte een aanzienlijk gedeelte van het latere woongebied. Door verdere aankopen werd hij volgens latere beschrijvingen eigenaar van een groot deel van het Maanderzand. Het eerste huis aan het huidige Beatrixplein was vooral bedoeld als woonplek voor Balt en zijn vrouw. Geleidelijk ontwikkelde het terrein zich echter tot het Natuurkuuroord Dominus Providebit. Aan de huidige Beatrixlaan bouwde hij een kuuroord.
Balt hield zich bezig met natuurgeneeskunde en stond kritisch tegenover delen van de reguliere geneeskunde. Een concreet voorbeeld is zijn verzet tegen vaccinatie. In 1910 verscheen in Ede van zijn hand de brochure Uw persoonlijk belang, uitgegeven in opdracht van de Bond tegen Vaccinatiedwang. Daarin verzette hij zich tegen de koepokinenting. Voor veel Edenaren bleef het terrein enigszins geheimzinnig. Het was privégebied en men wist niet precies wat zich er afspeelde. Een terugblik op het Maanderzand noemt dat het voor de Edese bevolking lange tijd een 'geheimzinnig gebied' was, mede omdat het verboden terrein was en men niet precies wist wat dokter Balt er deed.
Locatie woonhuis en kuuroord
Het voormalige kliniekgebouw werd na het verdwijnen van het kuuroord als woonhuis gebruikt. Het werd uiteindelijk in februari 2001 afgebroken. Op die plek staan nu twee woningen, Beatrixlaan 45 en 45a. Het voormalige woonhuis van Murk Balt (aan het Beatrixplein) bleef nog iets langer staan. Dat werd in 2005 gesloopt. Bij de afbraak kwam de eerder genoemde gedenksteen Dominus Providebit 1903 weer tevoorschijn. Daardoor is ten minste één tastbaar onderdeel van Balts beginperiode bewaard gebleven.
NU: 2021. Dit dubbele huis staat op de plek van het woonhuis van Balt, aan het Beatrixplein. Het woonhuis van Murk Balt is in 2005 gesloopt. | Allard Bijlsma.
Wie was Murk Balt?
Murk Balt werd op 2 juni 1859 geboren in Vlagtwedde in Groningen, waar zijn vader predikant was. Over zijn opleiding bestaan tegenstrijdige verhalen. Een oudere bijdrage in De Zandloper uit 1993 vermeldt dat hij in Duitsland medicijnen studeerde en aan de universiteit van Bonn afstudeerde. Het veel uitvoeriger onderzoek uit 2006 zet echter forse vraagtekens bij zijn academische titels en medische kwalificaties.
Dat laatste is belangrijk. Balt presenteerde zich als Dr. Murk Balt en gebruikte documenten en een curriculum vitae om zijn wetenschappelijke status te onderbouwen. Auteurs van De Zandloper probeerden een aan hem toegeschreven eredoctoraat te controleren. Navraag in Italië leverde op dat het genoemde instituut in Monreale vermoedelijk helemaal niet had bestaan en in ieder geval niet bevoegd zou zijn geweest een dergelijk doctoraat toe te kennen. De geraadpleegde onderzoeker concludeerde zelfs dat het document waarschijnlijk vals was.
Op 2 augustus 1894 trouwde Balt in de Nieuwe Kerk in Den Haag met de Duitse Adele Louise Elisabeth John, geboren in Berlijn op 7 juli 1870. In zijn eigen Engelstalige levensbeschrijving maakte Balt van haar afkomst iets deftigers door haar in verband te brengen met de familie “Von John-Schadowsky”. Ook daar plaatst het onderzoek uit 2006 vraagtekens bij.
Zijn vrouw had ernstige psychische gezondheidsproblemen. Juist haar toestand lijkt een belangrijke reden te zijn geweest waarom Balt een rustige plek buiten Den Haag zocht. Hij kwam uiteindelijk terecht op het Maanderzand ten zuiden van Ede.
Bron foto: Vereniging Oud-Ede. Foto heb ik opgeknapt met AI.
Graf Murk Balt
Murk Balt overleed op 13 juni 1943, elf dagen na zijn 84e verjaardag. Hij ligt begraven op de algemene begraafplaats aan de Asakkerweg. Hij ligt in wat genoemd wordt: de 'oude begraafplaats' en daar in rij i en dan nummer 20. Er staat geen tekst op de grafsteen. De registratie geeft als geboortedatum 2 juni 1859.
Uiteindelijk werd grondbezit waarschijnlijk een probleem. Het artikel uit 2006 vermeldt dat niet goed kon worden vastgesteld hoe winstgevend Dominus Providebit was. Er werd verteld dat Balt slecht met geld kon omgaan en geleidelijk stukken grond verkocht om zijn bedrijf draaiende te houden. Er zijn zelfs aanwijzingen dat hij uiteindelijk financieel ten onder ging. Balt was volgens de bronnen niet alleen iemand die grond verkocht. Hij kon ook vrijgevig zijn. Hij schonk grond voor de bouw van de Nieuwe Kerk. De beslissende stap kwam in 1935, toen de gemeente voor het Maanderzand een bestemming voor woningbouw vastlegde. Het terrein werd verkaveld en steeds meer wegen en woningen verschenen.
NU: 2021 | Allard Bijlsma.