Allard: Ik zit hier met de heer Theo Hendriks aan de Oranjelaan. Ik ben u gewoon tegengekomen tijdens het wandelen en we zijn toen aan de praat geraakt. U heeft nogal wat dingen gezien en meegemaakt in Ede, op allerlei plekken gezeten met een winkel. Kunt u in eerste instantie iets vertellen over waar u bent geboren en waar u naar school bent geweest?

Theo Hendriks: Ja, mijn naam is Theo Hendriks. Ik ben in Ede-zuid geboren en dat was in 1937. Ik ben geboren aan de Voorsterweg. Daar woonde ik met mijn vader en moeder, met twee zussen en een broer. In 1935 werkte mijn vader bij de ENKA. Dat was in de crisistijd van de dertig jaren. Hij heeft het daar vijf jaar volgehouden, maar toen was hij toch aan de beurt om het veld te ruimen. Nou, de ENKA was altijd een goede werkgever en het werd goed verdiend toen die tijd. In de jaren ’20 en ’30 zijn veel mensen naar Ede voor de ENKA gekomen. En die werden meestal dus gehuisvest in Ede-Zuid. Er waren veel mensen uit de Betuwe, uit de Achterhoek, uit Brabant en uit de buurt van Rotterdam ook. En daaronder waren mijn vader en moeder en die waren dus hier neergestreken. En die woonden eerst in de Blotenberglaan, dat was dus de wijk die door de ENKA gebouwd was. Mijn vader en moeder hebben toen een huis gebouwd aan de Voorsterweg. Maar toen kwam dus het ontslag. Hij kwam niet in aanmerking voor een uitkering, want hij had goed gespaard en hij had een huis. Mijn vader en moeder hebben toen overlegd wat ze zouden gaan doen. Ze moesten toch iets verzinnen. Maar ja, er was nergens werk in die tijd.

Theo Hendriks: En toen wam het idee de handel in te gaan. Hij is dan naar het kantoor van de ENKA gegaan en daar heeft hij zijn pensioen afgekocht. En dat was weer geld. En toen is hij beginnen met venten in textiel. Eerst werd er overlegd: wat zullen we doen? Noemen we groenten of galanterieën of nog wat anders, zoals textiel.

Allard: Dus dat had ook wat anders kunnen worden.

Theo Hendriks: Ja, maar ja, groente, als je alles niet kwijt bent, dan kun je het weggooien. En textiel, dat kunnen we nog eens een keer laten vallen.

Theo Hendriks: Even tussendoor. Hij heeft een boekje schreven over de eerste jaren dat hij dus in de textiel gegaan was. En dat zal ik je zo laten zien.

Allard: Oh, leuk.

Theo Hendriks: Even kijken waar was ik gebleven? Oh ja. Nou, hij in de handel, maar hoe doe je dat dan? Want hij had dus lagere school en hij was fabrieksarbeider. En ja, dan was je niet zo geschoold in hoe de handel in elkaar zat.

Theo Hendriks: En nou, toen is hij dus naar een winkel in het dorp gegaan: Poel. En daar kon hij goederen in consignatie krijgen. Dus hij kreeg wat goederen en ze vertrouwden hem dus natuurlijk en hij ging ermee venten. En dan ging hij weer nieuwe goederen halen. Dus die oude betaalde hij dan en dan kreeg hij daarover 10% korting. Maar ja, dat was liep niet zo hard op dan. Eerst ging hij venten bij collega's die hij kende. Hij moest een beetje erin komen. Maar ja, die hadden ook allemaal ontslag. Het was kom maar een kwel.

Theo Hendriks: En het beste was het om de boer op te gaan. Dat deed hij dus. Maar het was heel erg druk op de boer, want er waren meer mensen die daar rondliepen. Die hetzelfde dachten, ja. Maar het ging wel. De koffer werd twee koffers. En toen ging hij naar Veenendaal en daar was een wolfabriek. Ja, klopt. En dan ging hij naar het kantoor. Gaat u maar zitten, meneer, met een sigaar erbij.

Theo Hendriks: Zoals dat vroeger ging. En nou, zo, zo, ja. Nou, ze hadden wel wat. Er was daar een sokkenfabriek. En ja, sokken, dat ging per half dozijn. Het werd daar een beetje veel natuurlijk, allemaal van hetzelfde. Maar hij probeerde het en hij mocht het doen. Want die waren ook al blij dat ze wat verkochten. En toen kreeg hij, via, via een naam van een grossier in Gouda. En die schreef hij aan. Zo, zo, met allerlei dingen erbij, wat hij deed en kon. En het adres van de Voorsterweg. En op een gegeven moment kwam er dus een man, een vertegenwoordiger, en die was overal op zoek in het centrum naar de Voorsterweg (…).

Theo Hendriks: Die man hielp mijn vader hoe hij dat doen moest aanpakken. En dan moest hij niet zoveel nemen, “neem hem maar van alles wat”, weet je wel. Dat was een hele aardige man. Wij noemden hem als kind vroeger, toen hij jaren bij ons geweest is, altijd de ‘aardige reiziger’. En dat ging steeds beter. En toen kwam er de koffer bij. En toen nog een. En toen achterop nog een. De rieten koffer hebben we nog. Een rieten koffer, en die was al een beetje versleten. Die werd een beetje gerepareerd op de hoeken. En toen werd ik ondertussen ook nog geboren (in 1937).

Theo Hendriks: Nog een mond om te voeden. Ja, niet zoveel natuurlijk. In die tijd stonden aan de Parkweg veel winkels leeg. En daar in het pand waar later Bert André gezeten heeft, dat konden ze huren, want ze stonden allemaal leeg, Ze waren al lang blij dat ze een huurder hadden. En toen zijn mijn ouders daar begonnen. En dat was beneden allemaal. Daarboven zaten bovenhuizen. En dan woonden wij aan de ene kant. Aan de andere kant was de winkel. Met achter een keuken en zo wel. Ja. En toen ging mijn moeder dus in de winkel staan.

Allard: Oh ja. En uw vader ging ook nog op pad?

Theo Hendriks: En mijn vader ging steeds op pad.

Allard: En hebben jullie ook in de oorlogstijd daar gezeten?

Theo Hendriks: Nee, dat was dus voor 1940. Ja. Het werd toen al dreigend, dus de oorlog die dreigde eraan te komen. Er kwam toen wel geld los, want mensen gingen hamsteren.

Allard: Ze hadden sokken nodig en zo.

Winkel aan de Parkweg 81

Theo Hendriks: Enkele jaren ging het beter zo, maar zeiden mijn ouders toen, dat het te klein was. En toen zijn ze verhuisd naar de Parkweg 81. Dat is dus nu op de hoek van de Willem Witsenlaan, die in die tijd nog Parkdwarsweg heette.

Theo Hendriks: Voor de oorlog zijn we daar al heen verhuisd.

Theo Hendriks: Ja, en daar beginnen mijn herinneringen eigenlijk, want ik was toen maar drie jaar of vier jaar toen de oorlog begon. Als klein kind merk je daar niet zoveel van. Ja, wel militairen die dus marcheerden en dan zongen, want die Duitsers zongen altijd. Oh ja, van "Wir fahren gegen Engeland", ja.

Allard: En waren er ook hier in de buurt militairen gehuisvest?

Theo Hendriks: Ja, die waren hier gelegen, in de kazernes hier vlakbij. Maar die marcheerden wel eens door de Parkweg. Ja, en soms zag je wel eens zo'n Feldwebel met zo'n ding rondrijden. Dan beginnen dus eigenlijk mijn herinneringen pas: zo rond vijf, zes jaar.

Theo Hendriks: En toen ik zeven jaar was, toen moest ik naar school natuurlijk. Eerst dus naar de kleuterschool op de Padberglaan. Oh ja. En die was tegenover de lagere school, waar nu die psoriasis-kliniek zit.

Theo Hendriks: En daarboven, woonden er zusters. En daar was achter ook een kleuterschool. We zeiden toen bewaarschool. Nou en toen ging ik dus over naar de eerste klas en die was aan de andere kant van de straat. En ja, daar kwam ik in de eerste klas. En toen was ik zeven jaar en deed de eerste communie zoals dat gewoon was. En ja, dan ging hij dus elke dag naar de kerk. En er werden verschillende missen ‘s morgens gehouden, want toen zaten de kerken nog vol.

Bombardement september 1944

Theo Hendriks: En vooral in de oorlogstijd was het toch allemaal een beetje paniek. En dan konden ze bidden voor de vrede en zo. Of voor de mannen, die niet thuis waren. Dat ze heelhuids terugkwamen. En toen ging ik dus met mijn broer samen naar de kerk toe, naar de dienst van half elf. Mijn broer was misdienaar, dus die hielp dus de pastoor voor in de kerk met het opdragen van de mis. En ik zat daar dus alleen. Toen het bijna was afgelopen, kwam de pastoor nou in één keer op de preekstoel. En we hoorden gerammel in de verte. Hij zei dat we direct de kerk moesten verlaten. Nou en hij had nog niks gezegd en daar ging het los. Iedereen stond op het kerkplein en op de Prins Bernhard aan het begin. Ik was alleen; ik was mijn broer kwijt. Ik hoorde een gejammer en een geschreeuw en overal lawaai. En een ontzettende stand en ook rook. Iedereen lag op de grond. En dan keek je zo stiekem zo. En dan zag je allemaal damestassen liggen en schoenen

en fietsen. Ik weet heel goed. Ik zag een wiel dat draaide, nog van de fiets die weggesmeten was.

Allard: Maar was het alleen paniek of waren er ook mensen getroffen?

Theo Hendriks: Nee, daar niet. Nee, de kerk is pas ’s middags getroffen. Toen wij naar de kerk gingen, zagen wij al heel veel zilveren vliegtuigen. Vogels, in een mooie formatie. En iedereen zei: Oh, die gaan naar Duitsland, dat Ruhrgebied platgooien. Maar toen zijn ze omgekeerd en toen hebben ze de kazernes proberen te raken, maar ze konden niet zo goed richten. En toen vielen er bommen op Ede Zuid. En dat zagen wij (kerk stond aan de Stationsweg), want hemelsbreed is dat niet zo ver.

Theo Hendriks: En we zagen dus allemaal rook, zwarte wolken. Daar was een vrouw van een vriendje van mijn broer. Die dus toen het stil werd, zich ontfermde over haar zoon en ook ons meenam. Nou en wij probeerden eerst dus naar zijn huis te komen via de stationsweg gewoon van ja ...

Allard: Ja, via de spoorwegovergang bij het station.

Theo Hendriks: Maar bij de kazernepoort, die nou net tegenover de Witte Hinde zat, daar werden we tegengehouden. Door Duitse militairen, want op de kazerne waren ook militairen geraakt. Ja, ja, ja. En toen werden we weggeleid, door het Beatrixpark geleid, langs de vuilnisbelt, zoals we die noemden. En toen gingen we dus de.

Allard: En dan ben je bij de kerkweg het spoor over gegaan.

Theo Hendriks: Ja, dan gingen we bij de bakker langs. Daar gingen we de onbewaakte overweg over. En toen op huis aan. Wij woonden aan de Parkweg. Daar hadden mijn ouders dus de winkel, maar we woonden daar ook.

Allard: Ja.

Theo Hendriks: En de hele familie was al eerder naar de kerk geweest. Toen kwamen we dus door de Twijnstraat en we liepen zo naar huis toe. En daar zagen we de kapotte huizen. En daar zagen we allemaal mensen in verband lopen. En mensen met brancards en mensen bezig met alcohol. Het hoofd in verband en zo.

Allard: Dat moet wel impact hebben gehad als je zeven jaar bent. Want uw broertje was dan ouder en die was met u mee op dat moment.

Theo Hendriks: Ja, dat was met mijn broer en die vrouw. En die ging in een huis kijken, want die had daar een zus wonen. Ja en die was getroffen. En dan ging ze kijken of dat was. En toen liep zij naar binnen en wij achter eraan. Daar lag een laken. En daar lag iemand onder met een kind. Dat kind hoorden we later. En we zagen bloed eronder doorkomen.

Allard: Oh, heel erg om te zien.

Theo Hendriks: Ja, heel gek is dat. En toen moesten we nog een stukje die Twijnstraat, door. En dan moesten we de hoek om. We kwamen langs Bakker Snip. Toen kwamen we de hoek om op de Parkweg. En wat het eerste was, kijk, “ons huis staat er nog”.

Allard: Ja.

Theo Hendriks: Nou, gelukkig. Nou, die vrouw ging dus weg, “jullie kunnen het nou alleen wel”. Nou, wij kwamen thuis en er waren dus in de straat, in de eerste Parkdwarsweg, later de Willem Witsenlaan, denk ik, waren dus bommen midden in de weg gevallen. En ook achter die huizen. Maar niet op de huizen. Ja, en ik weet nog goed, alle ramen waren kapot. Ik zei: “Oh, alle ramen”. Dat vond ik dus het ergste.

Allard: Ja, maar als je zeven jaar bent, nou.

Theo Hendriks: Maar dan kwam mijn ongeruste ouders: “Oh, de jongens zijn terug”. Ja, dat was natuurlijk wat. Ze zaten allemaal in de kelder. In dat pand was vroeger een slagerij gevestigd geweest. Vroeger had je geen koelkasten, daar werd alles in kelders bewaard. Het was een grote kelder, en omdat die zo groot was, was dat ook een stevige kelder, met een stenen plafond.

Theo Hendriks: In de schuur achter ons huis, daar werd gewoon geslacht. En in die kelder waren van die grote bakken, pekelbakken. Want ja, daar werd dus dat vlees gepekeld, dan bleef het langer goed. En nou, wij dus naar beneden toe, want er zat de hele familie met de hele buurt.

Allard: Dus jullie kelder was duidelijk groter of beter dan de andere kelders in de straat?

Theo Hendriks: Ja, de gewone kelder van een huis was een houten ding. Nee, dat helpt niet. Ja, dan zat je wel diep. En daar zaten we dus met zo'n veertig mensen. En iedereen, ja, we hebben er hard op gebeden. En dan riep het wel van, oh, en dan eentje kreeg het op de zenuwen. Maar ze waren dus blij dat wij niet getroffen waren.

Theo Hendriks: En toen ‘s middags was er weer vliegtuigverkeer. En toen werd dus een achterste gedeelte van de Parkweg gebombardeerd. Onder andere, politie van de Brink, dat was de veldwachter, die is omgekomen. En ik zie hem nog altijd wel met die hond. Hij had altijd wel een hond bij zich. En mensen van Alberti. En ja, die mensen kenden het ook wel. Ja, ja. En toen is de rest van de bommen gevallen bij de katholieke kerk op de Prins Bernhardlaan. En er was een grote schuilkelder daar. Daar is er is ook een bom midden op gevallen. En toen is onder andere van één familie alles omgekomen behalve één jongen. Ik kende hem van de school.

Allard: Maar die schuilkelder zat bij de kerk?

Theo Hendriks: Nee, die was dus gewoon gegraven. Want er werden wel maatregelen getroffen voor het geval dat. Bij ons tegenover aan de Parkweg zat ook een slager en die had dus een stukje land aan de Parkweg en die had daar een eigen schuilkelder gebouwd. En daar zat de rest van de buurt.

Allard: Omdat jullie natuurlijk ook bij kazernes zaten, hadden mensen wel het idee van nou er kan wel eens wat gebeuren hier.

Theo Hendriks: Het was een dreigende tijd.

Allard: Heeft u ook de bevrijding bewust meegemaakt?

Theo Hendriks: Ja, er kwamen Tommies Ede in op 17 april 1945. Die werden gesteund door Canadezen tanks. En die kwamen langs het spoor via de dokter Hartogweg Ede binnen. (De Britse 49e Infanterie Divisie (de 'Polar Bears'), geholpen door Canadese tanks.)

Allard: En toen zaten de Duitsers hier nog wel. Ook in de kazernes nog, of waren die al weg?

Theo Hendriks: Ja, maar die waren er, maar die waren zich aan het terugtrekken. Ja, want die zagen erbij wel aan. In De Klomp, daar zaten dus. Daar hoorden we schieten. Maar in Ede dat ging heel rustig. Ik kwam hier door Oranjelaan, kwam er dus. Tanks (Sherman) en die waren weerskanten gecamoufleerd en de soldaten hadden geweren. En dan de commandant erbovenuit, weet je wel. En ze keken recht voor zich uit; ze waren heel geconcentreerd.

Theo Hendriks: Ja, en toen zagen we later alle jeep terugkomen. En daar zat een Duitser in. En die werd hier dus bij een café verhoord. En later, ja. En toen kwam er ook een. Bij ons tegenover kwam er een jeep aanrijden met allemaal van die antennes. Dat was dus voor de verbindingen. En daar zaten Britse militairen. En alle mensen eromheen natuurlijk. En in het eerste huis, daar woonde een Duitse vrouw met haar man en dochters. En daar kwamen altijd heel veel Duitse officieren in de oorlog. En nou, maar die meiden, weet je wel, hoe dat gaat. Wat er allemaal speelde, weet ik niet. Maar toen kwam dus die jeep met alle mensen eromheen. Ze trokken die meiden daarna bij de soldaten weg.

Allard: Maar kunt u zich dat allemaal herinneren? Want u was dan acht, op dat moment dan, dat bevrijding was ongeveer, bijna acht.

Theo Hendriks: Ja, half.

Theo Hendriks: En er was feest en dansen op het stationsplein. Ja. Oh, jongens. Dus ja, en toen werden we als kind uitgenodigd op de kazernes. Want die waren ingenomen door Canadese militairen. En dat was een kindermiddag en daar kregen we dus versnaperingen. Ik heb nog altijd het gedenkteken, zo’n maple leaf met het wapen erop van dat onderdeel.

Allard: Ik heb begrepen dat de Canadezen nog een tijd in Ede zijn gebleven. Dat ze ook nog mee hebben geholpen om het Openluchttheater weer te renoveren. En het mausoleum helpen te maken.

Theo Hendriks: En de wegen. Hier vlakbij was er een post. Van militairen en zat aan de kop van de Parkweg; daar was een stukje weiland. Daar gingen we dan allemaal naartoe en zeiden ze: “Heb je jonge zuster”? Ja, ja, ja. Die jonge jongens waren wel op zoek naar een leuke date. Die moesten dan komen, die werden gefoerageerd: die kregen eten. En ik weet nog wel, ik kreeg een witte boterham. Oh! En ik heb er niet op gegeten. En ik naar huis. “Kijk eens”. We hadden steeds dat hele kleffe brood gegeten. Ja, ja. Dat waterbrood.

Theo Hendriks: De laatste twee jaar van de oorlog was de winkel gewoon dicht. Ee was alles op rantsoen. Bonnen had je nodig om wat te kopen. En de Duitsers die kwamen, die kwamen ook. En die waren gek op zijden kousen.

Allard: En daar betaalden ze dan voor?

Theo Hendriks: Ja, ze betaalden wel. Die geldtas stond open.

Allard: Oh ja, ja, ja. Het was niet veel waard.

Theo Hendriks: Nee.

Allard: Dus je kon er niet veel mee. Dus jullie leefden eigenlijk vooral van bonnen. Zelf van de voedselbonnen ook.

Theo Hendriks: Ja, en dan in de winkel kregen we dus bijvoorbeeld toch mensen uit de buurt: er waren dan kinderen geboren in de buurt en die hadden geen luiers. En dan hadden we luiers, maar die kregen ze alleen op recept van de dokter. Op het laatst deed mijn vader alles uit de winkel. Want ja, als die moffen komen, dan moet je er wel wat mee. We hadden het verstopt. Niks in de winkel, alles op zolder. Zo ging dat.